การบริหารจัดการว่าด้วยการเช่าที่ดินของวัดที่ไม่มีหลักฐานการเช่าตามกฎหมาย - (ศักดา แสงทอง), พระครูโอภาสนนทกิตติ์; (ชลัช พรหมะวัน), พระสิทธินิติธาดา; อิศรเดช, ธัชชนันท์ (วารสารสหวิทยาการนวัตกรรมปริทรรศน์, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ศึกษาสภาพทั่วไป ปัญหาและอุปสรรคของการบริหารจัดการว่าด้วยการเช่าที่ดินของวัดที่ไม่มีหลักฐานการเช่าตามกฎหมาย 2. เปรียบเทียบกฎหมาย ระหว่างกฎหมายประเทศไทยและกฎหมายต่างประเทศ และ 3. นำเสนอแนวทางการพัฒนากฎหมายที่เกี่ยวกับการบริหารจัดการว่าด้วยการเช่าที่ดินของวัดที่ไม่มีหลักฐานการเช่าตามกฎหมาย เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร และการวิจัยเชิงคุณภาพสัมภาษณ์เชิงลึก จำนวน 17 รูปหรือคน สนทนากลุ่มเฉพาะโดยผู้ทรงคุณวุฒิ 10 รูปหรือคน วิเคราะห์เนื้อหาเชิงพรรณนา สรุปเป็นความเรียง ผลการวิจัยพบว่า 1. สภาพทั่วไป ปัญหาและอุปสรรคของการบริหารจัดการว่าด้วยการเช่าที่ดินของวัดที่ไม่มีหลักฐานการเช่าตามกฎหมาย ที่ดินของวัด มี 3 ประเภท คือ 1. ที่วัด 2. ที่ธรณีสงฆ์ 3. ที่กัลปนามีปัญหาขาดเอกสารสัญญาเช่าที่ชัดเจน ทำให้เกิดข้อพิพาทเรื่องสิทธิการครอบครองและค่าเช่าในภายหลังและผู้เช่าอาจอ้างสิทธิครอบครองโดยปราศจากข้อตกลงที่เป็นธรรม ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ลักษณะ 4 เช่าทรัพย์ขาดเอกสารสัญญาเช่าที่ดินที่ผู้เช่าลงลายมือชื่อเป็นสำคัญ 2.ผลเปรียบเทียบกฎหมายที่ดินที่ไม่มีหลักฐานการเช่าตามกฎหมาย ระหว่างกฎหมายประเทศไทยและกฎหมายต่างประเทศ พบว่า มี 1. Native Title Act ออสเตรีย (Austria) กฎหมายนี้รับรองสิทธิของกลุ่มคนที่อยู่มาก่อนกฎหมายสมัยใหม่จะประกาศใช้ 2. Waqf Law (กฎหมายวากัฟ - กลุ่มประเทศมุสลิม) เป็นระบบการอุทิศที่ดินเพื่อการกุศลที่ใกล้เคียงกับที่ธรณีสงฆ์มากที่สุด 3. ในประเทศญี่ปุ่น กฎหมายแพ่ง Japanese Civil Code ยอมรับสัญญาเช่าที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษรได้ 4. ที่ดินของวัดในเมียนมาจัดเป็นทรัพย์สินทางศาสนา อยู่ภายใต้การดูแลของคณะสงฆ์และรัฐตาม Land Acquisition Act และ 3. แนวทางการพัฒนากฎหมาย พบว่า การประยุกต์หลักพุทธธรรม อริยสัจ 4 ประกอบด้วย ทุกข์ ทุกขสมุทัย ทุกขนิโรธ ทุกขนิโรธคามีนิปฏิปทา การสร้างสัมมาทิฐิ การปรับทัศนคติของผู้อยู่อาศัยและวัด การพิสูจน์สิทธิและจัดทำฐานข้อมูลดิจิทัล และธรณีสงฆ์ วัดได้รับผลประโยชน์ เช่น ค่าเช่า ห้ามโอนกรรมสิทธิ์ และกัลปนา กรรมสิทธิ์ในที่ดินยังเป็นของเจ้าของเดิม ไม่ได้ตกเป็นของวัดอย่างถาวรเหมือนที่ธรณีสงฆ์