ดำน้ำลุยไฟพิสูจน์คดี: มหรสพรัฐกับการแข่งขันในกรุงศรีอยุธยาสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 17 - พนารัตน์, ชาญ (วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 2025)
การศึกษาการพิสูจน์คดีด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ผ่านมากล่าวเพียงภาพรวมของการพิสูจน์ในกรณีที่ขาดพยานหลักฐาน แต่ยังไม่ได้ใช้หลักฐานชั้นต้นมาวิเคราะห์บริบทจำเพาะของแต่ละเหตุการณ์ การพิสูจน์จึงมีแนวโน้มที่จะตีความแบบรวม ๆ ว่าสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ถูกอัญเชิญมาในการพิสูจน์ได้ส่งผลให้เกิดความยุติธรรมตามที่รัฐคาดหวัง แต่งานวิจัยชิ้นนี้โต้แย้งว่า ผู้เกี่ยวข้องหลายฝ่ายต่างก็ต่อรองอำนาจกันเพื่อให้ผลลัพธ์ของการพิสูจน์ฯ เป็นไปตามความคาดหวังของตน ผู้วิจัยพิจารณาหลักฐานชั้นต้นในคริสต์ศตวรรษที่ 17 และยุคสมัยอื่น อย่างบันทึกของชาวต่างชาติ เอกสารของชาวอยุธยา ประกอบกับกฎหมายและวรรณกรรม เพื่อเปรียบเทียบตรวจสอบความน่าเชื่อถือของหลักฐาน จนสามารถนำมาใช้วิเคราะห์จากมุมมองคนใน และนำมาเป็นส่วนสำคัญในการเลือกใช้ทฤษฎี การพิจารณาการพิสูจน์ด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ผ่านแนวคิดเรื่องรัฐมหรสพ (theatre state) ของ Geertz (1980) ช่วยชี้ถึงปฏิบัติการในการต่อรองเชิงอำนาจในการนำการพิสูจน์ด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไปใช้กำจัดศัตรูทางการเมืองเพื่อสร้างบูรณาการระหว่างสถานภาพต่าง ๆ ในรัฐที่เพิ่งถูกสถาปนาโดยราชวงศ์ที่มีพื้นเพขุนนางอย่างพระเจ้าปราสาททอง แนวคิดเรื่องพิธีกรรมเปลี่ยนผ่าน (rite of passage) ของ Turner (1982) และตัวแบบการศึกษากีฬาของ Elias and Dunning (1986) ช่วยชี้ถึงพลวัตของอำนาจทางเศรษฐกิจสังคมและเวทมนตร์ของผู้พิสูจน์ที่ถูกระงับ และเปลี่ยนสู่การแข่งขันที่เท่าเทียม ทั้งด้านการใช้ทักษะร่างกายแข่งกับคู่แข่งในการพิสูจน์ และในด้านการลงโทษแก้แค้นหรือชำระให้บริสุทธิ์โดยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ผลลัพธ์การพิสูจน์คือผลจากการต่อรองระหว่างผู้เกี่ยวข้องทุกคน ผู้เกี่ยวข้องได้ผลิตสร้างอารมณ์ที่ตื่นเต้นและเคียดแค้นซึ่งปะทุ ได้ถูกสะสาง หรือก่อตัวต่อเนื่อง สถานภาพผู้ไม่บริสุทธิ์อาจนำไปสู่ความล่มสลายของกลุ่มเครือญาติและกลุ่มอุปถัมภ์ และจะต้องเผชิญกับบทลงโทษในชาตินี้ เผชิญกับความกลัวต่อนรกและชาติหน้า การศึกษาการพิสูจน์ด้วยสิ่งศักดิ์สิทธิ์ต้องคำนึงถึงบริบทจำเพาะที่ผู้เกี่ยวข้องแต่ละคนต่อรองเชิงอำนาจให้ได้ผลลัพธ์การพิสูจน์ที่ตนคาดหวัง ผ่านการใช้มหรสพแห่งการพิสูจน์ฯ เพื่อจัดการปรับเปลี่ยนสถานภาพต่าง ๆ และผ่านการใช้ทักษะทางกายภาพในการเผชิญกับน้ำและไฟ