การพัฒนาภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชน ในชุมชนชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี

บทคัดย่อ

      งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่น ที่ใช้ในการผลิตผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี และ 2) เพื่อพัฒนา ต้นแบบนวัตกรรมชุมชนผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี ตามแนวคิด เศรษฐกิจสร้างสรรค์ เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์เชิงลึก แบบบันทึกการ สังเกตแบบมีส่วนร่วม และไม่มีส่วนร่วมเพื่อเก็บข้อมูลจากกลุ่มเป้าหมาย ได้แก่ ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้นำชุมชน และกลุ่มอาชีพผ้าทอพื้นบ้าน ผลการวิจัยพบว่า ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ใช้ในการผลิตผ้าทอพื้นบ้านในชุมชน ชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี พบ 2 ประการ ได้แก่ 1) ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการประดิษฐ์ อุปกรณ์สำหรับการทอผ้า พบ 9 ชนิด ได้แก่ กี่ ฟืม เขาหูกทอผ้า กระสวย หลอดฝ้าย กงดีดฝ้าย อิ้วเข็นฝ้าย อักเข็นฝ้าย และหลาเข็นฝ้าย 2) ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านอุตสาหกรรม และหัตถกรรมการทอผ้า แบ่งได้ 3 ประเภท คือ 2.1) การทอผ้ามัดหมี่ พบ 6 ลาย ได้แก่ ลายมัดหมี่วง ลายมัดหมี่บักจับ ลายมัดหมี่พิกุล ลายมัดหมี่ข้าวหลามตัด ลายมัดหมี่สายฝน และลายมัดหมี่ต้นข้าว 2.2) การทอผ้าลายขิด พบ 5 ลาย ได้แก่ ลายขิดดอกไม้ ลายขิด ผีเสื้อ ลายขิดช้าง ลายขิดปลาบึก และลายขิดผาแต้ม และ 2.3) การทอผ้าลายจก พบ 4 ลาย ได้แก่ ลายจกดาว ลายจกผาแต้ม ลายจกช้าง และลายจกปลาบึก ส่วนขั้นตอน ในการทอผ้าพื้นบ้าน พบว่ามี 11 ขั้นตอน ได้แก่ การปลูกฝ้าย การเก็บเกี่ยวฝ้าย การอิ้วฝ้าย การดีดฝ้าย การล้อฝ้าย การเข็นฝ้าย การเปียฝ้าย การซักฝ้าย การย้อมฝ้าย การเข้าหลอด และการทอด้านการพัฒนาต้นแบบนวัตกรรมชุมชนผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดนจังหวัด อุบลราชธานี พบ 4 ขั้นตอน ได้แก่ 1) ขั้นการจัดเวทีเพื่อระดมความคิดเห็นของชุมชน 2) ขั้นการพัฒนาต้นแบบนวัตกรรมผ้าทอพื้นบ้าน 3) ขั้นคืนความรู้สู่ชุมชน และ 4) ขั้นนวัตกรรมกรรมชุมชน เป็นการนำเอานวัตกรรมภายใต้ความคิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์มาปรับใช้เพื่อพัฒนาต่อยอด ภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านของชุมชนชายแดนอันจะนำไปสู่การเสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชนจากฐานราก ตลอดจนการขับเคลื่อนระบบเศรษฐกิจกระแสใหม่ที่จะส่งผลให้ชุมชนเกิดความเข้มแข็งและยั่งยืน ซึ่งทำให้ได้ผลิตภัณฑ์ต้นแบบ 5 แบบ ได้แก่ ต่างหูผ้า เข็มกลัด กระเป๋าโทรศัพท์ พวงกุญแจ และปกสมุดบันทึก