ยุ้งข้าว: ที่เลือนหาย

บทคัดย่อ

         การศึกษานี้ได้มองย้อนกลับไปยังการศึกษาในเนื้อหา ยุ้งข้าว: ยุ้งฉางแห่งภูมิปัญญา ของ อรศิริ ปาณินท์ และวีระ อินพันทัง เมื่อ พ.ศ.2547 ซึ่งได้ศึกษาทั้งภูมิปัญญาที่ปรากฏในยุ้งข้าวทั้งสี่ภูมิภาค ทั้งรูปลักษณ์ โครงสร้าง วัสดุ การใช้งาน และความเชื่อต่างๆ และยังตั้งประเด็นถามร่วมกัน บทความนี้จึงมุ่งหมายที่จะอธิบายตอบคำถาม คือ 1. วัตถุประสงค์ของบทความที่สนใจการเลือนหายไปของยุ้งข้าว 2. จากทั้งสี่ภูมิภาคของไทยนั้น การเลือนหายไปของยุ้งข้าวอยู่ในบริบทแวดล้อมแบบเดียวกันหรือไม่ 3. หากไม่มีภูมิทัศน์ของเรือนและยุ้งข้าวแล้ว เราจะรับรู้วิถีชาวนาไทยอย่างไร  ความพยายามหาคำตอบถึงปัจจัยที่ทำให้ยุ้งข้าวเลือนหายไปว่าเป็นเหมือนกันทุกภูมิภาคหรือไม่ และการมองวิถีชาวนาไทยผ่านเรือนและยุ้งข้าวยังอ่านได้ชัดเจนหรือไม่ และในปัจจุบันควรมองในลักษณะใด

         ในการค้นหาคำตอบนั้น ต้องศึกษาเนื้อหาเกี่ยวเนื่องกับนโยบายเศรษฐกิจ และสังคมของภาครัฐ วัฒนธรรมหมู่บ้านไทย การทำการเกษตรเป็นระบบ ความเข้าใจข้อมูลและผลจินตนาการ อาหารของชุมชนท้องถิ่น ซึ่งต้องใช้การศึกษาแบบบูรณาการเพื่อทำความเข้าใจระบบนิเวศและความสัมพันธ์ระหว่างวัฒนธรรมข้าวและวัฒนธรรมปลา ซึ่งสาเหตุของการที่ยุ้งข้าวเลือนหายไปจากท้องทุ่ง คือ นโยบายการผลิตข้าวปริมาณมากของภาครัฐ ซึ่งส่งผลต่อวิธีการเก็บข้าวจากนำเข้ายุ้งไปขายข้าวให้โรงสีโดยตรง จึงไม่ได้เก็บข้าวในยุ้งฉางเช่นเดิม การเลือนหายไปของยุ้งข้าวปรากฏชัดในภาคเหนือ ภาคกลาง และภาคอีสานที่มีความนิยมในการทำนาปรัง ปลูกข้าวปีละ 2-3 รอบ ทว่าพื้นที่ที่ทำนาปีเป็นหลักจะยังคงรักษายุ้งข้าวหลงไว้ได้ เช่น ภาคใต้ เพราะชาวนาผลิตข้าวขึ้นตามระบบนิเวศผสมผสานกับการผลิตพืชผลทางการเกษตรอื่นๆ จึงผลิตข้าวเพื่อบริโภคในครัวเรือนเมื่อเหลือจึงจะขาย ทำให้ยังพบยุ้งข้าวอยู่คู่เรือนจนถึงปัจจุบัน

         ทั้งนี้ เมื่อยุ้งข้าวเลือนหายไปจากท้องทุ่ง ภาพลักษณ์ของชาวนาซึ่งยังทำนาอยู่จะแปรเปลี่ยนไป ปัจจุบันหากทำความเข้าใช้ชาวนาไทยจะต้องมองเป็นองค์รวม ระหว่างชาวนากับระบบนิเวศที่เกี่ยวเนื่องกับทั้งผืนนา น้ำ ป่า และพืชพรรณที่รายรอบ ซึ่งเป็นการมองหมู่บ้านหรือเรือนชาวนา ถึงแม้ว่าในปัจจุบันจะปราศจากยุ้งข้าว แต่ก็ยังสอดประสานกับสภาพแวดล้อม ระบบนิเวศ และห่วงโซ่ต่างๆ รอบตัวที่มีผลต่อการดำรงชีวิตของชาวนา