พุทธาวตารของพระวิษณุกับพัฒนาการของศาสนาฮินดูในอินเดียระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 4-8

บทคัดย่อ

ศาสนาที่นับถือคัมภีร์พระเวทเข้ามาในดินแดนอนุทวีปอินเดียในราว 1,500 ปีก่อนคริสตกาล และกลายเป็นหลักยึดถือของชาวอินโด-อารยันที่มาตั้งถิ่นฐานอยู่ทางตอเหนือของอนุทวีป จนกระทั่งราว 600 ปีก่อนคริสตกาล ศาสนาพุทธปรากฏขึ้นโดยมีจุดศูนย์กลางอยู่ในบริเวณตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดียในปัจจุบัน ความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในระยะเวลาดังกล่าวทำให้พุทธศาสนาที่มีหลักคำสอนสอดคล้องกับบริบททางสังคมที่เปลี่ยนไปมากกว่าและแพร่หลายอย่างรวดเร็วกว้างขวาง ในขณะที่ศาสนานับถือคัมภีร์พระเวทของเหล่าพราหมณ์ซึ่งเน้นความสำคัญของพิธีกรรมค่อยๆ เสื่อมความนิยมลง พวกพราหมณ์จึงมีความพยายามที่จะฟื้นฟูความศรัทธาในศาสนาของตนขึ้นมาอีกครั้ง โดยการแต่งคัมภีร์ศักดิ์ศิทธิ์ทางศาสนาขึ้นมาใหม่ อันเป็นที่รู้จักกันในชื่อ "คัมภีร์ปุราณะ" ซึ่งมีเนื้อหากล่าวถึงกำเนิดจักรวาลและเหล่าเทพเจ้า ที่สำคัญคือมีการรวมเทพเจ้าที่นับถือกันในท้องถิ่นต่างๆ ของอินเดียเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของศาสนาที่ปฏิรูปใหม่นี้ด้วย ศาสนาฮินดูปุราณะเฟื่องฟูขึ้นในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 4-8 ซึ่งตรงกับสมัยราชวงศ์คุปตะของอินเดียเหนือ ในช่วงนี้เองคัมภีร์ปุราณะหลายฉบับได้ปรากฏเนื้อหาว่าพระพุทธเจ้ามีสถานะเป็นอวตารที่ 9 ของพระวิษณุ หนึ่งในสามเทพเจ้าสูงสุดของศาสนาฮินดู หรือที่เรียกว่า "พุทธาวตาร" ปรากฏการณ์นี้แสดงให้เห็นถึงความพยายามของพราหมณ์ที่จะรวมศาสนาและความเชื่อต่างๆ ที่ปรากฏในสังคมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในการช่วยฟื้นฟูลัทธิความเชื่อของตนอย่างแยบยล  บทความนี้จึงมุงจะอธิบายถึงพัฒนาการของศาสนาฮินดูโดยเน้นประเด็นพุทธาวตารในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 4-8 ดังกล่าว