คติความเชื่อเรื่องพระศรีอาริยเมตไตยในสังคมเขมร

บทคัดย่อ

พระศรีอาริยเมตไตย เป็นพระโพธิสัตว์ที่ได้รับความเคารพนับถืออย่างแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรเขมรโบราณ คือ สมัยก่อนเมืองพระนครและสมัยเมืองพระนครแล้ว ดังปรากฏหลักฐานเป็นจารึกและประติมากรรม คติความเชื่อเรื่องพระศรีอาริยเมตไตยในยุคนี้ได้รับอิทธิพลจากพระพุทธศาสนานิกายมหายาน เห็นได้จากการปรากฏของพระศรีอาริยเมตไตยร่วมกับพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์อื่น ๆ เช่น พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ต่อมาในสมัยหลังพระนคร คติความเชื่อเรื่องพระศรีอาริยเมตไตยได้เปลี่ยนไปโดยได้รับอิทธิพลจากพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท จารึกเขมรในสมัยหลังเมืองพระนครนี้แสดงให้เห็นถึงความเชื่อมโยงกันระหว่างพระยาจักรพรรดิราชและพระศรีอาริยเมตไตย ดังปรากฏข้อความคําอธิษฐานของผู้สร้างจารึกว่า ขอให้ได้ไปเกิดเป็นพระยาจักรพรรดิราชและขอให้ได้พบกับพระศรีอาริยเมตไตยในอนาคต ซึ่งที่มาของแนวคิดดังกล่าว น่าจะมาจากพระสูตรของฝ่ายเถรวาท คือ จักกะวัตติสุตตะ ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ต่อมาในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๕ เมื่อประเทศกัมพูชาเกิดความระส่ำระสาย ถูกกดขี่ข่มเหงจากสยามและฝรั่งเศส ทําให้แนวคิดเรื่องพระศรีอาริยเมตไตยและพระยาจักรพรรดิราชถูกหยิบยกมาใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง โดยเผยแพร่ในรูปของ “วรรณกรรมทํานาย” เนื้อหาของวรรณกรรมกล่าวถึงผู้ที่จะมาช่วยปลดปล่อยชาวเขมรให้รอดพ้นจากทุกข์เข็ญที่เรียกว่า พระบาทธรรมิก ซึ่งเป็นการผนวกรวมพระยาจักรพรรดิราชและพระศรีอาริยเมตไตยไว้เป็นบุคคลเดียวกัน และเรียกการเคลื่อนไหวทางการเมืองในยุคนั้นว่า “กบฏผู้มีบุญ” ในปัจจุบันคติความเชื่อเรื่องพระศรีอาริยเมตไตยยังคงดํารงอยู่ในสังคมเขมร ผ่านประเพณี เทศน์มหาชาติ งานประติมากรรม และจิตรกรรมฝาผนัง