การประเมินผลกระทบทางสังคมและเศรษฐกิจของการพัฒนาผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มสมุนไพรจากขมิ้นชันและกระชายดำในกลุ่มวิสาหกิจชุมชน จังหวัดอุดรธานี

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินผลลัพธ์ทางสังคมและเศรษฐกิจจากการพัฒนาผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มสมุนไพรจากขมิ้นชันและกระชายดำในกลุ่มวิสาหกิจชุมชน จังหวัดอุดรธานี โดยใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม กลุ่มตัวอย่างจำนวน 130 ราย ประกอบด้วยเกษตรกรผู้ปลูกขมิ้นชันและกระชายดำ 15 ราย สมาชิกกลุ่มวิสาหกิจชุมชน 30 ราย บุคลากรโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลและอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน 5 ราย และผู้บริโภคในชุมชน 80 ราย เครื่องมือวิจัย ได้แก่ แบบทดสอบก่อนและหลังการถ่ายทอดเทคโนโลยี แบบประเมินทักษะการผลิต แบบประเมินความพร้อมของกลุ่ม แบบบันทึกต้นทุนและรายได้ และแบบสอบถามการยอมรับผลิตภัณฑ์ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา การทดสอบค่าทีสำหรับกลุ่มตัวอย่างที่สัมพันธ์กัน และการวิเคราะห์ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจเบื้องต้น ผลการวิจัยพบว่า ภายหลังการถ่ายทอดเทคโนโลยี สมาชิกมีคะแนนความรู้และทักษะเฉลี่ยเพิ่มขึ้นจาก 2.20 ± 0.74 เป็น 4.17 ± 0.57 คะแนน แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < .001) โดยคะแนนความรู้รวมมีขนาดอิทธิพลระดับสูงมาก (Cohen’s dz = 1.80) สัดส่วนสมาชิกที่เข้าร่วมกิจกรรมอย่างต่อเนื่องเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 26.70 เป็นร้อยละ 80.00 ความพร้อมด้านมาตรฐานการผลิตเบื้องต้นเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 58.40 เป็นร้อยละ 83.70 และผู้บริโภค ที่เห็นว่าผลิตภัณฑ์มีภาพลักษณ์เหมาะสมกับผลิตภัณฑ์สุขภาพเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 52.50 เป็นร้อยละ 85.00 และผลการทดลองตลาดเป็นเวลา 2 เดือนจำหน่ายผลิตภัณฑ์ได้ 1,480 หน่วย จากจำนวนผลิต 1,680 หน่วย คิดเป็นร้อยละ 88.10 มีรายได้รวม 71,040 บาท กำไรขั้นต้น 25,500 บาท และมูลค่าเศรษฐกิจหมุนเวียนภายในชุมชน 40,200 บาท รายได้เฉลี่ยต่อเดือนของสมาชิกเพิ่มขึ้นจาก 6,920.00 ± 1,145.32 บาท เป็น 7,487.44 ± 1,206.18 บาท หรือร้อยละ 8.20 แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 3.214, p = .003) ผลการวิจัยสะท้อนว่า การพัฒนาผลิตภัณฑ์เครื่องดื่มสมุนไพรจากขมิ้นชันและกระชายดำทำหน้าที่เป็นกลไกการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากผ่าน “รูปแบบความร่วมมือมหาวิทยาลัย–วิสาหกิจชุมชน–หน่วยบริการสุขภาพ–ตลาดชุมชน” โดยหน่วยบริการสุขภาพในพื้นที่มีบทบาทสำคัญในการสร้างความน่าเชื่อถือทางสุขภาพและเพิ่มการยอมรับของผู้บริโภค รูปแบบดังกล่าวสามารถนำไปประยุกต์ใช้เป็นแนวทางยกระดับผลิตภัณฑ์สมุนไพรชุมชนในพื้นที่อื่นที่มีบริบทใกล้เคียงกัน ทั้งในด้านการพัฒนาศักยภาพกลุ่ม การสร้างมูลค่าเพิ่ม การทดสอบตลาดขนาดเล็ก และการขยายผลเชิงนโยบายเพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก