ปราสาทนครหลวง อยุธยา
คำสำคัญ:
ปราสาทนครหลวง, ปราสาทปาปวน, อยุธยา, เมืองพระนคร, สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง, Prasat Nakhon Luang, Prasat Baphuon, Ayutthaya, Ankor, King Prasartthongบทคัดย่อ
การศึกษานี้มุ่งอธิบายคำถาม 3 ประเด็น คือ “มูลเหตุและปัจจัยแวดล้อมในการก่อสร้างคืออะไร” “ปราสาทนครหลวงนั้นได้รับแรงบันดาลใจมาจากปราสาทหินใดที่เมืองพระนคร” และ “ปราสาทนครหลวงสร้างเสร็จหรือไม่”
ประเด็นที่หนึ่ง มีข้อเสนอว่า มูลเหตุและปัจจัยแวดล้อมที่ทำให้สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงโปรดเกล้าฯ ให้ก่อสร้างพระที่นั่งนครหลวงว่า ด้วยมีพระราชประสงค์เพื่อแสดงสิทธิธรรมในการปกครอง เนื่องจากพระองค์ได้ปราบดาภิเษกและสถาปนาพระราชวงศ์ใหม่ ดังมีหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าพระองค์อาจมีความสัมพันธ์กับสถาบันกษัตริย์เมืองพระนคร เพราะฉะนั้น การเลือกใช้รูปแบบทางสถาปัตยกรรมและการวางผังของปราสาทหินจากเมืองพระนครจึงเป็นการแสดงออกถึงความสัมพันธ์กับสถาบันกษัตริย์เมืองพระนคร อีกทั้งยังใช้สำหรับประทับแรมยามเสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการรอยพระพุทธบาทสระบุรี ตลอดจนการประกอบพระราชพิธีต่างๆ ที่ต้องปฏิบัติในช่วงเวลาระหว่างที่เสด็จพระราชดำเนินไปสระบุรี
ประเด็นที่สอง มีข้อเสนอว่า พระที่นั่งนครหลวงได้รับแรงบันดาลใจจากปราสาทปาปวน ซึ่งเอกสารพระราชพงศาวดารอยุธยากล่าวให้เห็นบริบทว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงส่งคณะไปสำรวจรังวัดปราสาทองค์หนึ่งที่เมืองพระนคร โดยเรียกปราสาทดังกล่าวว่า “ปราสาทกรุงกัมพุชประเทศ” ซึ่งในที่นี้ เสนอว่าคือปราสาทปาปวนซึ่งเป็นปราสาทในพระราชวังหลวงเมืองพระนครซึ่งดำรงสถานะเป็นปราสาทประจำเมือง
นอกจากนี้ เมื่อพิจารณารูปแบบทางสถาปัตยกรรมและการวางผังปราสาทนครหลวงยังแสดงให้เห็นว่ารูปแบบทางสถาปัตยกรรมและการวางผังนั้นยังแสดงความสัมพันธ์กับปราสาทปาปวน คือ เป็นปราสาทที่ยกฐานสูงมีผังพื้นกระชับรวบเป็นกลุ่มก้อน และมีจำนวนเรือนยอดปราสาทประธาน และเรือนยอดปราสาทรายที่มีจำนวน 29 ยอด ซึ่งแสดงความสัมพันธ์กับปราสาทปาปวนมากกว่าปราสาทนครวัด
ประเด็นสุดท้าย มีข้อเสนอว่า “พระที่นั่งนครหลวง” ก่อสร้างแล้วเสร็จจนสามารถใช้สอยอาคารเป็นที่ประทับแรมของพระมหากษัตริย์ และการประกอบพระราชพิธีต่างๆ แต่ทว่าพระมหาปราสาทประธานซึ่งตามธรรมเนียมย่อมสร้างด้วยเครื่องไม้จึงเสื่อมสภาพลงเมื่อขาดการบำรุงรักษาและถูกปล่อยทิ้งร้าง ทำให้ในชั้นหลังเมื่อมีการปรับปรุงพื้นที่ไพทีชั้นบนเพื่อสร้างโบสถ์ประดิษฐานพระพุทธบาทสี่รอย ทำให้หลักฐานทางโบราณคดีต่างๆ ถูกรบกวนไปจนทำให้มีข้อสันนิษฐานว่าพระมหาปราสาทนครหลวงนั้นสร้างไม่แล้วเสร็จ
