จาก “นิเวศวิทยาวัฒนธรรม” สู่ “นิเวศวิทยาสถาปัตยกรรม”

บทคัดย่อ

         วัตถุประสงค์หลักของบทความนี้คือการทบทวนแนวทางการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นโดยเฉพาะในวงวิชาการของไทย โดยมุ่งเสนอพัฒนาการในการแสวงหาความรู้เกี่ยวกับสถาปัตยกรรมที่ปลูกสร้างโดยชาวบ้าน ด้วยการเก็บข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสารที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะหนังสือและงานวิจัยเป็นสำคัญ นำมาทำความเข้าใจแนวทางการศึกษาที่มีการพัฒนาขึ้นในช่วงต่างๆ ด้วยการวิเคราะห์ตามลำดับเวลา ประกอบกับการวิเคราะห์เนื้อหา เพื่อประมวลสรุปเป็นแนวทางการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่พัฒนาขึ้นจนเป็นที่ยอมรับกันในวงวิชาการปัจจุบัน

         ผลการศึกษาปรากฏว่า แนวทางการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นในประเทศไทยในช่วงเริ่มต้น มุ่งเสนอลักษณะทางกายภาพของงานสถาปัตยกรรม โดยมีเรือนอันเป็นที่อยู่อาศัยเป็นสถาปัตยกรรมกรณีศึกษาประเภทแรกๆ และจำกัดความสนใจอยู่เฉพาะตัวสถาปัตยกรรมเท่านั้น ต่อมาจึงมีการขยายขอบเขตของการศึกษาออกไปครอบคลุมสิ่งแวดล้อมโดยรอบด้วย กระทั่งในระยะหลังได้มีการนำแนวความคิดนิเวศวิทยาวัฒนธรรมมาประยุกต์ใช้ในการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น ตามกรอบแนวคิดว่าด้วยการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างวัฒนธรรมที่มนุษย์สร้างกับสิ่งแวดล้อม ซึ่งนำไปสู่ความเข้าใจถึงปัจจัยในการก่อรูปงานสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นได้ในหลายมิติ ปัจจุบันถือเป็นแนวทางหนึ่งในการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่นักวิชาการได้นำไปปรับใช้อย่างกว้างขวาง

         การอิงแนวความคิดนิเวศวิทยาวัฒนธรรมมาใช้ในการศึกษาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นนั้น ในที่นี้เรียกเป็นการเฉพาะว่า “นิเวศวิทยาสถาปัตยกรรม” แนวทางการศึกษาตามแนวความคิดนี้ประมวลสรุปได้ คือ 1 เป็นการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ สถาปัตยกรรม และสิ่งแวดล้อม 2 ขอบเขตของเนื้อหาขยายกว้างออกไปโดยอิงศาสตร์ต่างสาขามาใช้ร่วมในการศึกษาสถาปัตยกรรม 3 ขอบเขตของพื้นที่ศึกษาไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะตัวสถาปัตยกรรม แต่ได้มีการขยายขอบเขตสู่บริบทโดยเฉพาะทางกายภาพที่แวดล้อมอยู่ 4 เนื้อหาที่เกี่ยวเนื่องกับสถาปัตยกรรมโดยตรง นอกจากประเด็นด้านรูปแบบทางสถาปัตยกรรมแล้ว ยังมีมิติที่คาบเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตของผู้คนอีกด้วย