สถานภาพความรู้และการวิเคราะห์ระยะกำเนิดของพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยาในประเทศไทย: การศึกษาผ่านแนวคิดวงจรชีวิต
คำสำคัญ:
พิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยา, วงจรชีวิต, ระยะกำเนิด, สถานภาพความรู้บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ทบทวนสถานภาพความรู้ด้านการศึกษาพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยาในประเทศไทยโดยใช้แนวคิดวงจรชีวิตเป็นกรอบการจัดหมวดหมู่งานวิจัย และ 2. วิเคราะห์รูปแบบระยะกำเนิดและการกระจายตัวของพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยาจากฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบพรรณนา ประชากรและกลุ่มตัวอย่างประกอบด้วย ส่วนที่ 1 งานวิจัยด้านพิพิธภัณฑ์ 266 เรื่องในฐานข้อมูลระบบคลังข้อมูลงานวิจัยไทยและแหล่งข้อมูลอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง ในช่วง พ.ศ. 2523-2563 โดยใช้การสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงผ่านการคัดกรองด้วยคำสำคัญและเกณฑ์การคัดเข้า 3 เกณฑ์ ได้กลุ่มตัวอย่าง 15 เรื่อง และส่วนที่ 2 พิพิธภัณฑ์ 1,583 แห่งในฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ไทย คัดกรองจากคำสำคัญ คำว่า “ชาติพันธุ์” ในขอบเขตเนื้อหา ได้กลุ่มตัวอย่าง 147 แห่ง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบตรวจสอบรายการสำหรับจำแนกงานวิจัยตามระยะวงจรชีวิต และแบบบันทึกข้อมูลสำหรับรวบรวมข้อมูลพิพิธภัณฑ์ การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้การสืบค้นจากฐานข้อมูลทั้งสองแหล่ง การวิเคราะห์ข้อมูลใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา ร่วมกับสถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าความถี่และค่าร้อยละ
ผลการวิจัยพบว่า สถานภาพความรู้ด้านพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์วิทยาในประเทศไทยยังไม่สมดุลตามระยะวงจรชีวิต งานวิจัยส่วนใหญ่กระจุกตัวในระยะกำเนิด (ร้อยละ 40.00) ซึ่งศึกษาด้านสถาปัตยกรรมและการออกแบบที่ขับเคลื่อนโดยนโยบายรัฐ และระยะการอนุรักษ์ (ร้อยละ 33.33) ซึ่งศึกษาการมีส่วนร่วมของชุมชน ขณะที่ระยะความไม่แน่นอน ซึ่งเป็นระยะที่พิพิธภัณฑ์ต้องการความเข้าใจมากที่สุดเพื่อการดำรงอยู่มีงานวิจัยเพียงร้อยละ 6.67 ซึ่งเป็นช่องว่างความรู้ที่สำคัญที่สุดที่พบ ส่วนรูปแบบระยะกำเนิดของพิพิธภัณฑ์ชาติพันธุ์ไทย 147 แห่งพบว่ามีการก่อตั้งต่อเนื่องตั้งแต่ พ.ศ. 2508 โดยแบ่งเป็น 4 ช่วงที่มีองค์กรบริหารนำต่างกัน ได้แก่ รัฐและสถาบันการศึกษานำในช่วงต้น วัดนำในช่วงเติบโต ชุมชนนำในช่วงความนิยมสูงสุด และบุคคลเอกชนเพิ่มขึ้นในช่วงคงตัว สำหรับการกระจายตัวพบว่าชุมชนและวัดเป็นองค์กรบริหารหลักรวมร้อยละ 56.42 ภาคเหนือมีพิพิธภัณฑ์มากที่สุด 56 แห่ง (ร้อยละ 38.10) และกลุ่มชาติพันธุ์ไทดำมีพิพิธภัณฑ์มากที่สุด คือ 24 แห่ง (ร้อยละ 16.33)
เอกสารอ้างอิง
Butler, R. W. (1980). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications for management of resources. Canadian Geographer, 24(1), 5-12.
Chantani, P. (2003). Thai-Yuan folk culture museum, Saohai, Saraburi province (Master’s thesis). Bangkok: Silpakorn University.
Graitep, C. (2006). Proposed project for establishment of Thai-Raman folk museum in Pathumthani (Master’s thesis). Pathum Thani: Thammasat University.
Greiner, L. E. (1972). Evolution and revolution as organizations grow. Harvard Business Review, 50(4), 37-46.
Holo, S. & Álvarez, M.-T. (Eds.). (2016). Remix: Changing conversations in museums of the Americas. Berkeley, CA: University of California Press.
International Council of Museums [ICOM]. (2022). Museum definition. Retrieved September 11, 2024, from https://icom.museum/en/resources/standards-guidelines/museum-definition/
Jongkon, J. (2014). Museology (3rd ed.). Bangkok: Fine Arts Department.
Jumnongson, S. (2009). Development of the Na-Nhong temple local museum as a learning center for the Thai-Yuan community in Tambon Don-Rhair, Amphur Muang, Ratchaburi province (Master’s thesis). Nakhon Pathom: Mahidol University.
Kaewboucha, M. (2008). A proposed ethnic house museum for preservation and interpretation of Lao Song culture (Doctoral dissertation). Bangkok: Silpakorn University.
Klaynak, K. (2008). The creation of virtual museum for promoting education in Thai architecture: A case study of Tai Lue house (Master’s independent study). Chiang Mai: Chiang Mai University.
Koanantakool, P. C. (2004). Research and development of local museums, phase 1: Create a network and survey the conditions of local museums. Bangkok: Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre.
Kongsai, S. (2010). Cultural resource management by community: A case study of Baan Khu Bua Museum Ratchaburi (Master’s independent study). Nakhon Pathom: Silpakorn University.
Laparporn, K. (2009). The development process of ethnic museum of Ban Jalae at Mae Yao sub district, Muang district, Chiang Rai province (Master’s thesis). Nakhon Pathom: Mahidol University.
Macdonald, S. (2011). A companion to museum studies. New Jersey: Wiley-Blackwell.
Naksamrit, J. (2017). The participatory development of an ethnographic museum to promote ethical careers for ethnic youth in learning community school “Somdej-Ya” Mae Cheam, Chiang Mai. Journal of Humanities and Social Sciences Mahasarakham University, 36(1), 52-63.
Office of Academic Affairs, Chulalongkorn University. (1993). The study of Golden Triangle Opium Museum in Chiang Rai province. Bangkok: Office of Academic Affairs Chulalongkorn University.
Panyagaew, W. et al. (2020). An assessment study on the construction of ethnic museum in Mae Hong Son province. Chiang Mai: Chiang Mai University.
Permquakao, P. (2011). Opinions of Kubua folk to the role of community museum Ji-pa-tha-phan-sa-than-ban-ku-bua for community development at Kubua subdistrict, Ratchaburi province (Master’s thesis). Bangkok: Kasetsart University.
Promsuwan, R. (2012). Information design for strengthening learning on ethnic groups in local museum (Master’s independent study). Chiang Mai: Chiang Mai University.
Quinn, R. E. & Cameron, K. (1983). Organizational life cycles and shifting criteria of effectiveness: Some preliminary evidence. Management Science, 29(1), 33-51.
Sakda, P. et al. (2019). Design and development of mixed media for exhibitions in Thai-Song-Dum cultural learning center in Ban Koh Rad, Bang Pla, Bang Len district, Nakhon Pathom province. Art and Architecture Journal Naresuan University, 10(2), 52-60.
Srisombat, S. (2009). A community learning center and the revitalization of the Chong ethnic identity (Master’s thesis). Nakhon Pathom: Mahidol University.
Sungsanit, S. (1993). Exhibition in the Isan House Museum at Nadun district Mahasarakham province (Master’s thesis). Mahasarakham: Srinakharinwirot University Maha Sarakham Campus.
Vergo, P. (Ed.). (1989). The new museology. London: Reaktion Books.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารสหวิทยาการนวัตกรรมปริทรรศน์
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เพื่อให้เป็นไปตามกฎหมายลิขสิทธิ์ ผู้นิพนธ์ทุกท่านต้องลงลายมือชื่อในแบบฟอร์มใบมอบลิขสิทธิ์บทความให้แก่วารสารฯ พร้อมกับบทความต้นฉบับที่ได้แก้ไขครั้งสุดท้าย นอกจากนี้ ผู้นิพนธ์ทุกท่านต้องยืนยันว่าบทความต้นฉบับที่ส่งมาตีพิมพ์นั้น ได้ส่งมาตีพิมพ์เฉพาะในวารสารสหวิทยาการนวัตกรรมปริทรรศน์ เพียงแห่งเดียวเท่านั้น หากมีการใช้ภาพหรือตารางหรือเนื้อหาอื่นๆ ของผู้นิพนธ์อื่นที่ปรากฏในสิ่งตีพิมพ์อื่นมาแล้ว ผู้นิพนธ์ต้องขออนุญาตเจ้าของลิขสิทธิ์ก่อน พร้อมทั้งแสดงหนังสือที่ได้รับการยินยอมต่อบรรณาธิการ ก่อนที่บทความจะได้รับการตีพิมพ์ หากไม่เป็นไปตามข้อกำหนดเบื้องต้น ทางวารสารจะถอดบทความของท่านออกโดยไม่มีข้อยกเว้นใดๆ ทั้งสิ้น
