ครอบครองปรปักษ์ในกฎหมายไทย ทฤษฎีกรรมสิทธิ์ และความเป็นธรรมทางสังคม

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาหลักการได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์โดยการครอบครองปรปักษ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1382–1385 โดยวิเคราะห์ทฤษฎีและคำพิพากษาศาลฎีกา เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างแนวคิดกรรมสิทธิ์กับหลักความเป็นธรรมทางสังคม การศึกษาอยู่ภายใต้กรอบทฤษฎีกรรมสิทธิ์ ได้แก่ แนวคิดกรรมสิทธิ์แบบสมบูรณ์ (Absolute Ownership) และทฤษฎีกรรมสิทธิ์ในฐานะชุดสิทธิ (Bundle of Rights) เพื่อวิเคราะห์ว่า การครอบครองปรปักษ์อยู่ในสถานะของ “การลิดรอนกรรมสิทธิ์” ของเจ้าของอสังหาริมทรัพย์ อีกทั้งเป็นการกำหนดสถานะกรรมสิทธิ์ขึ้นใหม่โดยผลของกฎหมายอันมุ่งสร้างความเสถียรภาพของสิทธิตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยทรัพย์สิน การวิจัยเชิงคุณภาพทางนิติศาสตร์ โดยศึกษากฎหมายที่เกี่ยวข้อง การศึกษาแนวคำพิพากษาศาลฎีกา ผลการศึกษาพบว่า แนวคำพิพากษาศาลฎีกามีลักษณะสอดคล้องกัน โดยถือองค์ประกอบของการครอบครองปรปักษ์ โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับเจตนาเป็นเจ้าของและลักษณะการครอบครองที่ต้องเป็นไปโดยสงบและเปิดเผย เพื่อคุ้มครองสิทธิแห่งกรรมสิทธิ์ของเจ้าของอสังหาริมทรัพย์ มิให้ถูกกระทบสิทธิโดยปราศจากบทบัญญัติของกฎหมายรองรับ ศาลฎีกาได้ให้ความสำคัญกับหลักความมั่นคงของสิทธิและความสงบเรียบร้อยเป็นหลัก โดยถือว่าการที่เจ้าของอสังหาริมทรัพย์ มิได้ใช้หรือปกป้องสิทธิของตนตามระยะเวลาตามที่กฎหมายบัญญัติ ย่อมก่อให้เกิดผลในทางกฎหมายในการเปลี่ยนแปลงสถานะกรรมสิทธิ์แก่ผู้ครอบครองหลักการครอบครองปรปักษ์มิได้เป็นเพียงข้อยกเว้นต่อหลักความศักดิ์สิทธิ์แห่งกรรมสิทธิ์ หากแต่เป็นกลไกเชิงโครงสร้างของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยทรัพย์สินที่ทำหน้าที่ถ่วงดุลระหว่างการคุ้มครองสิทธิส่วนบุคคลกับประโยชน์แห่งสาธารณะในด้านของสิทธิ เสถียรภาพของทรัพย์สิน และความเป็นธรรมทางสังคม อันมีนัยสำคัญต่อการพัฒนาประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยทรัพย์สินของไทยในสังคมและเศรษฐกิจให้มีความร่วมสมัย