“เกิดน้อย สังคมสูงวัย”: โอกาสและความท้าทายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นไทย

ศรันย์ดิษฐ์ เบญจพงศ์

ผู้แต่ง

ศรันย์ดิษฐ์ เบญจพงศ์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา

คำสำคัญ:

ภาวะเด็กเกิดน้อย, สังคมสูงวัย, องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น, การบริหารจัดการแบบเครือข่ายความร่วมมือ, พฤฒพลังผู้สูงอายุ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์โอกาสและความท้าทายขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ภายใต้สถานการณ์ “เกิดน้อย สังคมสูงวัย” พร้อมทั้งเสนอข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและแนวทางกลยุทธ์ในการปรับตัวของ อปท. เพื่อเป็นกลไกหลักในการรองรับสังคมสูงวัย จากการศึกษาพบว่า ประเทศไทยเป็นสังคมสูงวัยระดับสมบูรณ์ และกำลังเผชิญกับจำนวนเด็กเกิดใหม่ที่ต่ำที่สุดในรอบทศวรรษ ส่งผลให้ อปท. ต้องเผชิญกับความท้าทายสำคัญ 5 ประการ ได้แก่ 1. วิกฤตการคลังท้องถิ่นที่รายได้ลดลง แต่ภาระงบประมาณด้านสวัสดิการสูงขึ้น 2. ความซ้ำซ้อนของภารกิจและปัญหาการบูรณาการระหว่างหน่วยงาน 3. ข้อจำกัดด้านบุคลากรเชี่ยวชาญเฉพาะทางและอัตรากำลัง 4. ความพร้อมของโครงสร้างพื้นฐานที่เหมาะสมกับคนทุกวัย และ 5. ปัญหาอุปทานส่วนเกินในการบริการสาธารณะด้านปฐมวัย อย่างไรก็ตาม วิกฤตนี้ยังเป็นโอกาสให้ อปท.ทบทวนปรับบทบาทจากผู้สงเคราะห์สู่การเป็นผู้อำนวยความสะดวกในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากผ่านแนวคิดเศรษฐกิจผู้สูงวัย และดึงศักยภาพของผู้สูงอายุกลุ่มพฤฒพลัง มาเป็นพลังในการพัฒนาท้องถิ่น รวมทั้งการจัดการทรัพยากรบุคคลใหม่ผ่านการปรับทักษะบุคลากรให้เหมาะสมกับสังคมสูงวัย ส่วนกลยุทธ์การปรับตัวของ อปท. มี 3 มิติ คือ 1. การบริหารจัดการแบบเครือข่ายความร่วมมือโดยให้ อปท. เป็นศูนย์กลาง 2. การพัฒนานวัตกรรมการคลังท้องถิ่น อาทิ กองทุนสวัสดิการชุมชน พันธบัตรเพื่อสังคม และ 3. การสร้างสภาพแวดล้อมพื้นที่สาธารณะเพื่อคนทุกวัย ข้อเสนอทั้งหมดจะช่วยให้ อปท. สามารถทำหน้าที่เป็น “ด่านหน้า” ในการเปลี่ยนผ่านสังคมไทยสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เอกสารอ้างอิง

กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2568). สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2567. กรุงเทพฯ: กรมกิจการผู้สูงอายุ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์.

ชุมเขต แสวงเจริญ. (2562). ปรับเมืองเพื่อคนทั้งมวล (Universal Design) สำหรับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น กรุงเทพฯ: สถาบันพระปกเกล้า.

ปติมา น้อยกูต. (2564). พันธบัตรเพื่อสังคม: นวัตกรรมทางการเงินในการส่งมอบบริการสาธารณะเพื่อแก้ไขปัญหาทางสังคม. วารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์, 12(1), 337-356.

ประไพวรรณ ด่านประดิษฐ์ และคณะ. (2562). ปัญหาและความต้องการการดูแลผู้สูงอายุเบื้องต้นของอาสาสมัครประจำหมู่บ้าน จังหวัดนครปฐม. วารสารวชิรสารการพยาบาล, 21(2), 23-33.

พิทวัส พูนผลกุล และคณะ. (2566). สังคมสูงวัยกับภาระทางการคลัง. สืบค้นเมื่อ 13 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://www.pier.or.th/abridged/2023/08/.

พิมพวรรณ เรืองพุทธ และวรัญญา จิตรบรรทัด. (2562). อาสาสมัครสาธารณสุขผู้จัดการรายกรณีในการดูแลคนพิการในชุมชน: บทบาทที่ท้าทาย. วารสารเครือข่ายวิทยาลัยพยาบาลและการสาธารณสุขภาคใต้, 6(3), 211-220.

วาสนา บุณยมณี และคณะ. (2567). อาสาสมัครบริบาลท้องถิ่นกับการดูแลผู้สูงอายุภาวะพึ่งพิง. วารสารสังคมศาสตร์และวัฒนธรรม, 8(2), 273–284.

ศรันย์ดิษฐ์ เบญจพงศ์ และคณะ. (2568). แนวทางการจัดการศูนย์ส่งเสริมสุขภาวะผู้สูงอายุตามแนวทางพฤฒพลังระดับท้องถิ่น กรณีศึกษาจังหวัดสมุทรสงคราม. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏธนบุรี, 8(3), 16-29.

ศศิพัฒน์ ยอดเพชร และณัฏฐพัชร สโรบล. (2568). บทบาทที่พึงประสงค์ของท้องถิ่นต่อการจัดบริการสาธารณะสำหรับผู้สูงอายุในชุมชนภายใต้แนวคิดการสูงวัยในถิ่นที่อยู่ (เอกสารวิชาการ). กรุงเทพฯ: คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

ศักดา ขจรบุญ. (2566). การจัดการเครือข่ายและความร่วมมือขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในภาคใต้ตอนบน. วารสารการบริหารท้องถิ่น, 16(1), 105–124.

สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. (2569). สถานการณ์ประชากรไทยปี 2569 “พลิกวิกฤตเกิดน้อย-สังคมสูงวัย” (เอกสารวิชาการ สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล หมายเลข 612). นครปฐม: สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล.

สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ. (2567). Universal Design ออกแบบคุณภาพชีวิตผู้สูงวัย. สืบค้นเมื่อ 13 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://resourcecenter.thaihealth.or.th/content-detail/universal-design-.

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2568). เศรษฐกิจสูงวัย (Silver Economy) และโอกาสใหม่ทางธุรกิจ. สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://www.nesdc.go.th/info/social-aspect/.

สำนักสนับสนุนสุขภาวะประชากรกลุ่มเฉพาะ. (2567). ทำความรู้จัก “พฤฒพลัง” (Active Ageing) พลังวิเศษของคนสูงวัย ที่ทำให้กายและใจไม่ร่วงโรยไปตามกาลเวลา. สืบค้นเมื่อ 28 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://section09.thaihealth.or.th/2024/04/10/active-ageing/.

อภิญญา เวชยชัย และคณะ. (ม.ป.ป.) เอกสารประกอบการอบรม หลักสูตร 3 การจัดการรายกรณี ผู้ป่วยกลุ่มเปราะบาง. สืบค้นเมื่อ 28 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://shorturl.asia/wixCI.

อุปมา ใจหงส์ และคณะ. (2564). พันธบัตรเพื่อสังคม: นวัตกรรมทางการเงินเพื่อการพัฒนาสังคมที่ยั่งยืน (รายงานผลการวิจัย). กรุงเทพฯ: สำนักงานบริหารหนี้สาธารณะ กระทรวงการคลัง.

The Coverage. (2568). เสียงสะท้อน “ผู้ดูแลคนสูงวัย” “อสม.” เหนื่อยล้า Caregiver กำลังคนไม่เพียง. สืบค้นเมื่อ 13 กุมภาพันธ์ 2569 จาก https://www.thecoverage.info/news/content/9548.

Ansell, C. & Gash, A. (2008). Collaborative Governance in Theory and Practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543-571.

Chen, B. et al. (2018). Tourism’s Impacts on Rural Livelihood in the Sustainability of an Aging Community in Japan. Sustainability, 10(8), 2896.

Nelischer, C. & Loukaitou-Sideris, A. (2023). Intergenerational Public Space Design and Policy: A Review of the Literature. Journal of Planning Literature, 38(1), 19-32.