การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเพื่อพัฒนากระบวนการเรียนรู้ทางการศึกษานอกระบบในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนโดยใช้ทุนทางสังคมเป็นฐาน กรณีศึกษาชุมชนบ้านบางมะฝ่อ จังหวัดนครสวรรค์

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการ แบบมีส่วนร่วมพัฒนากระบวน การเรียนรู้ และ 2) นำเสนอข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเป็นกรอบการวิจัย พื้นที่วิจัยคือชุมชนบ้านบางมะฝ่อ อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ ผู้ให้ข้อมูลหลัก คือ ประชาชนและเยาวชนชุมชนบ้านบางมะฝ่อ มุ่งเน้นการศึกษาในภาคสนามเป็นสำคัญ เก็บข้อมูลโดยใช้แบบบันทึกภาคสนาม แบบบันทึกการเรียนรู้ และแบบสัมภาษณ์แบบไม่มีโครงสร้าง การวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธีการวิเคราะห์เนื้อหาแล้วเขียนบรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า

การพัฒนากระบวนการเรียนรู้ผ่านกิจกรรมการทำข้าวแช่ ซึ่งเป็นทุนทางวัฒนธรรมและประเพณีท้องถิ่น และเป็นทุนทางสังคมที่สำคัญของชุมชนในการขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้ โดยกระบวนการเรียนรู้ของชุมชน มี 6 ขั้นตอน ดังนี้ 1) การที่ชุมชนตระหนักรู้ปัญหา 2) ชุมชนร่วมกันวิเคราะห์และค้นหาทุนทางสังคม 3) กำหนดแนวทางแก้ปัญหา 4) มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ผ่านกิจกรรม 5) ชุมชนสร้างองค์ความรู้ใหม่ 6) การถ่ายทอดองค์ความรู้ โดยบูรณาการการวิจัยเชิงปฏิบัติการ แบบมีส่วนร่วมทุกขั้นตอน ทำให้คนในชุมชนมีความรู้ ชุมชนสามารถพึ่งตนเองและมีอิสระที่จะกำหนดทางเลือกในการจัดการปัญหาด้วยตนเอง มีการรวมกลุ่มเพื่อดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง และมีการถ่ายทอดความรู้ให้กับเยาวชนรุ่นหลังช่วยเสริมสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชนอย่างยั่งยืน

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย มี 3 มิติ คือ 1) มิติต่อชุมชนโดยการส่งเสริมให้ชุมชนมีการจัดการความรู้ 2) มิติต่อหน่วยงานภาครัฐในท้องถิ่นโดยการจัดทำฐานข้อมูลชุมชน และ 3) มิติต่อหน่วยงานภาครัฐอื่นที่เกี่ยวข้องเป็นการสนับสนุนการมีส่วนร่วมภาคประชาสังคม

จากผลการวิจัยทำให้เกิดองค์ความรู้คือ เกิดวงจรการเรียนรู้เพื่อการเปลี่ยนแปลงภายในตนเองของชุมชนและคนในชุมชน หลังจากเปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วมในกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน เกิดการร่วมคิด ร่วมทำอย่างเป็นระบบ คนในชุมชนได้ค้นพบศักยภาพและพัฒนาตนเองอย่างเต็มที่