การกดไลค์และกดแชร์ข้อมูลเท็จและบิดเบือน: ข้อพิจารณาตามหลักเบญจศีลข้อมุสาวาท

บทคัดย่อ

การแพร่หลายของข้อมูลเท็จและบิดเบือนในสังคมออนไลน์ นำมาสู่ประเด็นปัญหาเชิงศีลธรรมว่า การกดไลค์และแชร์ข้อมูลดังกล่าวเข้าข่ายการละเมิดเบญจศีลข้อ 4 ในพระพุทธศาสนาเถรวาทหรือไม่ การวิจัยเชิงเอกสารนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ศึกษาหลักมุสาวาท 2. สังเคราะห์พฤติกรรมการเผยแพร่ข้อมูลเท็จกับการกระทำมุสาวาท และ 3. วิเคราะห์การกดไลค์และแชร์ข้อมูลเท็จ ภายใต้กรอบของศีลข้อ 4 โดยอาศัยข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

ผลการวิจัยพบว่า มุสาวาทา เวรมณี หมายถึง เจตนาในการงดเว้นจากการสื่อสารเท็จ ที่มุ่งบิดเบือนความจริงผ่านทางกาย วาจา และสิ่งที่เกี่ยวเนื่องกับกายและวาจา ไม่ว่าจะกระทำด้วยตนเอง รวมทั้งสั่งหรือชักชวนให้คนอื่นกระทำก็ตาม ส่วนพฤติกรรมการสร้าง ส่งต่อ (แชร์) และแสดงความเห็นชอบ (ไลค์) ข้อมูลเท็จในสังคมออนไลน์สามารถสังเคราะห์เข้ากับการกระทำ “มุสาโดยตรง” ประเภท “ปดหรือเท็จ” อย่างไรก็ตาม การกระทำดังกล่าวจะถือเป็นการละเมิดศีลโดยสมบูรณ์ (ศีลขาด) ก็ต่อเมื่อมีเจตนาหลอกลวงเป็นที่ตั้ง ซึ่งต้องมีองค์ประกอบครบ 4 ประการ คือ 1) เนื้อหาเป็นเท็จ 2) มีเจตนาบิดเบือน 3) มีความพยายามในการสื่อสาร และ 4) ผู้อื่นรับรู้และเข้าใจสารนั้น หากขาดเจตนา แม้มีการกระทำเกิดขึ้น ก็ไม่ถือว่าเป็นการละเมิดศีล แต่ถ้ามีเจตนา แม้ขาดองค์ประกอบอื่น ๆ ถึงศีลไม่ขาด แต่ทำให้ศีลด่างพร้อยหรือเป็นบาปได้

ดังนั้น ผลการศึกษาจึงตอกย้ำถึงความสำคัญของการมีสติและวิจารณญาณในการตรวจสอบข้อมูลก่อนเผยแพร่ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการธำรงรักษาศีลและคุณธรรมของผู้ใช้สื่อสังคมออนไลน์ตามหลักพุทธศาสนาเถรวาท