เตโชกสิณ : การศึกษากระบวนการปรากฏแห่งนิมิตตามนัยคัมภีร์วิสุทธิมรรค และวิมุตติมรรค

บทคัดย่อ

บทความนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิเคราะห์กระบวนการปรากฏแห่งนิมิตในการเจริญเตโชกสิณ ตามนัย วิสุทธิมรรค และวิมุตติมรรค เพื่อสร้างความเข้าใจเชิงแบบแผนสำหรับการประพฤติปฏิบัติ โดยใช้วิธีการศึกษาวิเคราะห์เอกสารเชิงเปรียบเทียบ ประกอบร่วมกับมุขปาฐะ และงานวิจัยร่วมสมัยที่เกี่ยวข้อง

ผลการศึกษาพบว่า กระบวนการปรากฏแห่งนิมิตในการเจริญเตโชกสิณเป็นพัฒนาการของจิตที่ดำเนินไปอย่างเป็นลำดับและเป็นระบบ สามารถจำแนกได้เป็น 3 ระยะ ได้แก่ (1) บริกรรมนิมิต คือการกำหนดอารมณ์เริ่มต้นจากการเพ่งเปลวไฟภายนอก (2) อุคคหนิมิต คือการปรากฏของนิมิตในมโนทวารเสมือนการรับรู้ด้วยจักษุแม้อยู่ในภาวะหลับตา โดยคัมภีร์เปรียบเทียบลักษณะนิมิตเสมือนพัดใบตาลทองลอยอยู่ในอากาศ และ (3) ปฏิภาคนิมิต คือสภาวะที่นิมิตมีความละเอียด ผ่องใส และบริสุทธิ์ เสมือนแผ่นแว่นหรือเปลือกสังข์ที่ขัดอย่างดีแล้ว อันสัมพันธ์กับการระงับนิวรณ์และการเข้าสู่อุปจารสมาธิ

สรุปผลการวิเคราะห์ พบว่า เตโชกสิณตามนัยคัมภีร์ทั้งสองมิได้แสดงเพียงวิธีการเพ่งเปลวไฟเพื่อให้เกิดนิมิตเท่านั้น หากยังสะท้อนให้เห็นถึงกระบวนการปรากฏของนิมิต อันสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของจิตจากการรับรู้อารมณ์ภายนอก ไปสู่การรับรู้ภายในที่ละเอียดประณีตั้งมั่นยิ่งขึ้น อันแสดงถึงหลักสำคัญของการเจริญสมถกรรมฐานในแนวเตโชกสิณอย่างเป็นระบบ และมีแบบแผน.