กิจการวิทยุกระจายเสียงในประเทศไทย: อดีต ปัจจุบัน และแนวทางพัฒนาในอนาคต

บทคัดย่อ

พัฒนาการสื่อวิทยุกระจายเสียงในประเทศไทยกำเนิดขึ้นด้วยบทบาทสนองประโยชน์อำนาจรัฐ ด้านการเมืองการปกครองมาโดยตลอด และเปลี่ยนผ่านจากอำนาจรัฐไปตกอยู่ภายใต้อำนาจสื่อกลุ่มทุน รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 และ ฉบับ พ.ศ.2550 มีเจตจำนงแก้ไขปัญหาดังกล่าว บัญญัติว่า“คลื่นความถี่เป็นทรัพยากรสื่อสารของชาติ เพื่อประโยชน์สาธารณะ” ภาคประชาชนหลายส่วนอ้างบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญก่อตั้งวิทยุกระจายเสียงจำนวนมากกว่า 6,629 สถานี  เมื่อสำนักงาน กสทช.ตั้งขึ้นและประกาศ กสทช.ว่าด้วยการอนุญาตทดลองประกอบกิจการ 2555 ให้ผู้ประกอบกิจการวิทยุกระจายเสียงที่มีคุณสมบัติครบได้ลงทะเบียนขอรับใบอนุญาตทดลองประกอบกิจการ โดยมีใบอนุญาตมีอายุคราวละ 1 ปีแม้สถานีวิทยุกระจายเสียงได้เข้าสู่ระบบการจดแจ้งที่ถูกกฎหมายบางส่วนแล้ว แต่ปัญหาที่ดำรงอยู่จริงและยืนยันด้วยองค์ความรู้ทางวิชาการ อาทิ สื่อวิทยุถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือสร้างความขัดแย้งทางการเมือง การขอเปลี่ยนแปลงใบอนุญาตวิทยุชุมชนที่ลดจำนวนลง การไม่สามารถบอกแหล่งที่มาของผู้สนับสนุนทางการเงิน ความไม่มั่นคงในสถานภาพใบอนุญาตทดลองประกอบกิจการ การโฆษณาอวดอ้างสรรพคุณที่เกิดจริง ส่งผลกระทบผู้บริโภค การยอมโฆษณาแม้สิ้นค้าด้อยคุณภาพผิดกฎหมาย อันเป็นปัญหาคุณภาพเนื้อหารายการ สำคัญยิ่งคือส่งผลกระทบเป็นวงโคจรทั้ง ผู้ประกอบการ องค์กรการกำกับดูแล รัฐ และประชาชน

ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย

สภาพปัญหาที่มีอยู่จริง และผลสนับสนุนยืนยันองค์ความรู้ทางวิชาการยืนยันว่า การกำกับดูการกิจการกระจายเสียงในภาวการณ์ปัจจุบันนับเป็นความท้าทายอย่างยิ่งสำหรับ กสทช. ผู้เขียนจึงมีข้อเสนอแนะเชิงนโยบายและยุทธศาสตร์สำคัญเพื่อเป็นกรอบสำหรับการทำงานด้านกิจการกระจายเสียงของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง 6 ประเด็นคือ (1) สำนักงาน กสทช.ควรต้องดำเนินการ ปรับปรุงหลักเกณฑ์การออกใบอนุญาตโดยพิจารณายกเลิกใบอนุญาตทดลอง สู่ใบอนุญาตการประกอบกิจการที่สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงและบทบัญญัติของกฎหมาย (ใบอนุญาตสูงสุดไม่เกิน 7 ปี) เพื่อให้เกิดการจัดระเบียบสถานีวิทยุที่มีอยู่ทั้งหมดอย่างชัดเจนเป็นรูปธรรม  (2) ดำเนินการผลักดันให้มีการจัดทำมาตรฐานของ สถานีวิทยุคุณภาพ และนำมาตรฐานดังกล่าวมาเป็นเกณฑ์ในการประเมินคุณภาพการประกอบกิจการและให้นำผลการประเมินมาเป็นส่วนหนึ่งในการพิจารณาออกใบอนุญาตหรือต่อใบอนุญาต (3) ดำเนินการจัดให้มีคณะอนุกรรมพิจารณาออกใบอนุญาตกิจการกระจายเสียงระดับจังหวัดเพื่อพิจารณาออกใบอนุญาตให้สอดคล้องกับความต้องการของชุมชนและท้องถิ่น (4) ดำเนินการริเริ่มให้มีเรียกคืนคลื่น หรือนำคลื่นบางส่วนมาดำเนินการจัดสรรใหม่ด้วยวิธีการเปิดประมูลสำหรับผู้ประกอบกิจการประเภทบริการทางธุรกิจ โดยกำหนดเป็นมาตรการเบื้องต้นว่า รายได้ที่มาจากการประมูลจะต้องนำไปสนับสนุนกิจการประเภทบริการสาธารณะ  (5) ดำเนินการส่งเสริมให้มีสถานีวิทยุประเภทบริการชุมชน และบริการสาธารณะต้นแบบ เพื่อเป็นแบบอย่างและแหล่งเรียนรู้ในการพัฒนากิจการวิทยุเพื่อประโยชน์สาธารณะให้เกิดขึ้นทุกจังหวัด และ (6) ดำเนินการส่งเสริมและสนับสนุนเครือข่ายภาคประชาชนที่เป็นจิตอาสาทำหน้าที่ในการเฝ้าระวังสื่อเพื่อตรวจสอบเนื้อหาที่ไม่เหมาะสม  สำหรับคลื่นวิทยุที่เป็นของรัฐหรืออยู่ภายใต้การครอบครองของส่วนราชการจำนวน 524 สถานี ปัจจุบัน และได้รับการคุ้มครองจากคำสั่ง คสช.ให้ไม่ต้องอยู่ภายใต้มาตรการการคืนคลื่นความถี่ต่อไปอีกระยะหนึ่ง ในอนาคตอันใกล้นี้ ก็จำเป็นต้องมาตรการเชิงรุกเพื่อกำหนดมาตรการร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อจัดทำแผนแม่บทที่ชัดเจนต่อไป