การบูรณาการหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในวรรณกรรมเรื่องขุนช้างขุนแผน เพื่อการประยุกต์ใช้ในสังคมไทย

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และสะท้อนหลักพุทธธรรมที่บูรณาการอยู่ในเสภาเรื่อง ขุนช้างขุนแผน อันเป็นวรรณกรรมมรดกทางวัฒนธรรมของไทย เพื่อการประยุกต์ใช้ในสังคมไทย โดยมีประเด็นการศึกษา ได้แก่ มิติทางวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม พิธีกรรม และค่านิยมในสังคมไทย จากการค้นคว้าและวิเคราะห์พบว่า วรรณกรรมเรื่องขุนช้างขุนแผนสะท้อนหลักพุทธธรรมสำคัญอย่างน้อย 3 ระดับ คือ ระดับครอบครัว และระดับสังคม หลักธรรมที่ปรากฏในระดับครอบครัว ได้แก่ ความเมตตากรุณาระหว่างบิดามารดาและบุตร การให้อภัยต่อกัน และการเกื้อกูลช่วยเหลือในวิกฤตชีวิต ส่วนในระดับสังคม ปรากฏหลักธรรมสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ 1. ความสงบสุขและเมตตาธรรม 2. กฎแห่งกรรมและวิบากกรรม และ 3. ไตรลักษณ์ อันประกอบด้วย อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา นอกจากนี้ยังพบว่าหลักอารยวัฑฒิ 5 และสาราณียธรรม 6 ได้รับการสอดแทรกไว้ในพฤติกรรมของตัวละครอย่างแนบเนียน สะท้อนแนวคิดที่ว่าพระพุทธศาสนามิได้เป็นเพียงความเชื่อส่วนตัว หากแต่เป็นระบบคิดที่กำหนดวิถีชีวิตและความสัมพันธ์ในสังคมไทยโดยรวม การศึกษายังชี้ให้เห็นถึงการบูรณาการระหว่างพระพุทธศาสนาและวัฒนธรรมไทยที่กลมกลืนกันอย่างลงตัว ทำให้เสภา ขุนช้างขุนแผน ไม่เพียงเป็นงานวรรณกรรมที่ทรงคุณค่าทางศิลป์ แต่ยังเป็นหลักฐานทางสังคมและศาสนาที่สะท้อนเอกลักษณ์ของชาติ ความเป็นสังคมแห่งเมตตา และภูมิปัญญาของบรรพชนไทยได้อย่างลึกซึ้ง องค์ความรู้ที่ได้สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการส่งเสริมคุณธรรมและความสัมพันธ์ในสังคมไทยยุคปัจจุบันทั้งในมิติของครอบครัว ชุมชน และสังคมโดยรวม