การรับมรดกของพระภิกษุในฐานะทายาทโดยธรรมตามกฎหมายไทย

พระอุดมสิทธินายก (กำพล มาลัย); พระสิทธินิติธาดา (ชลัช พรหมะวัน); ธัชชนันท์ อิศรเดช

ผู้แต่ง

พระอุดมสิทธินายก (กำพล มาลัย) คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
พระสิทธินิติธาดา (ชลัช พรหมะวัน) คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
ธัชชนันท์ อิศรเดช คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

การรับมรดก, พระภิกษุ, ทายาทโดยธรรม

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. ศึกษาสภาพทั่วไป ปัญหาอุปสรรคเกี่ยวกับการรับมรดกของพระภิกษุในฐานะทายาทโดยธรรม 2. ศึกษาเปรียบเทียบหลักกฎหมายเกี่ยวกับการรับมรดกของพระภิกษุในไทยและต่างประเทศ และ 3. นำเสนอแนวทางการพัฒนากฎหมายเกี่ยวกับการรับมรดกของพระภิกษุในฐานะทายาทโดยธรรมตามกฎหมายไทย การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ประกอบด้วยการวิจัยเชิงเอกสาร การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่มเฉพาะ ผู้ให้ข้อมูลสำคัญได้มาจากการคัดเลือกแบบเจาะจง ได้แก่
เจ้าคณะผู้ปกครองคณะสงฆ์ นักวิชาการด้านกฎหมาย ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนา และเจ้าหน้าที่ของรัฐที่เกี่ยวข้องกับการบริหารกิจการพระพุทธศาสนา จำนวน 17 รูปหรือคน และผู้ทรงคุณวุฒิในการสนทนากลุ่มเฉพาะ จำนวน 10 รูปหรือคน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบบันทึกข้อมูลเอกสาร และแบบสัมภาษณ์เชิงลึกแบบกึ่งโครงสร้าง เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารทางวิชาการ กฎหมาย คำพิพากษาศาลฎีกา งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และการสัมภาษณ์เชิงลึก วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์เนื้อหา และตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้วยวิธีการตรวจสอบสามเส้า

ผลการวิจัยพบว่า 1. การรับมรดกของพระภิกษุในฐานะทายาทโดยธรรมเกี่ยวข้องกับกฎหมาย พระธรรมวินัย และบริบททางสังคม แม้กฎหมายไทยจะกำหนดหลักเกณฑ์ไว้แล้ว แต่ยังพบปัญหาการตีความ การบังคับใช้กฎหมาย กลไกจัดการทรัพย์มรดกที่ไม่ชัดเจน และความเข้าใจคลาดเคลื่อนของผู้เกี่ยวข้องส่งผลให้การใช้สิทธิของพระภิกษุยังขาดความเป็นเอกภาพในทางปฏิบัติ 2. การเปรียบเทียบกฎหมายไทยกับต่างประเทศพบว่า แต่ละประเทศมีแนวทางกำหนดสิทธิและข้อจำกัดของพระภิกษุแตกต่างกันตามระบบกฎหมาย บริบททางสังคม และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับศาสนา โดยกฎหมายไทยยังต้องอาศัยการตีความจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ร่วมกับกฎหมายคณะสงฆ์ ทำให้เกิดช่องว่างในทางปฏิบัติ ทั้งนี้ การกำหนดสิทธิของพระภิกษุควรคำนึงถึงดุลยภาพระหว่างสิทธิทางกฎหมาย ความเหมาะสมแห่งสมณเพศ และการยอมรับของสังคม โดยใช้หลักสุจริต 3 เป็นกรอบจริยธรรมกำกับการใช้สิทธิ และ 3. แนวทางการพัฒนากฎหมายควรดำเนินในลักษณะบูรณาการ 4 มิติ ได้แก่ มิติทางกฎหมาย มิติทางกระบวนการบังคับใช้ มิติทางสังคมและองค์ความรู้ และมิติทางจริยธรรม เพื่อสร้างความชัดเจน เป็นธรรม ลดข้อพิพาท และสอดคล้องกับบริบทพระพุทธศาสนาและสังคมไทย

เอกสารอ้างอิง

คนอง วังฝายแก้ว. (2560). การเสริมสร้างความรับผิดชอบต่อสังคมของนักการเมืองท้องถิ่นตามหลักสุจริต 3 (รายงานผลการวิจัย). พระนครศรีอยุธยา: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ธีรศักดิ์ เงยวิจิตร และคณะ. (2565). สิทธิของวัดในการได้รับทรัพย์สินของพระภิกษุที่มรณภาพ. วารสารนิติศาสตร์และสังคมท้องถิ่น, 6(1), 205-230.

นรา ถิ่นนัยธร. (2564). สิทธิทางทรัพย์สินของพระภิกษุในพระพุทธศาสนา (ดุษฎีนิพนธ์นิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชานิติศาสตร์). ปทุมธานี: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

ปุญญาดา จงละเอียด. (2568). ข้อจำกัดและขอบเขตอำนาจในการจัดการมรดกของพระภิกษุสงฆ์ในสังคมไทย. วารสารสังคมพัฒนศาสตร์, 8(12), 369-380.

ปุญญิศา สิชฌรังสี. (2562). ปัญหากฎหมายเกี่ยวกับการสืบมรดก ตามมาตรา 1607. วารสารบัณฑิตศึกษานิติศาสตร์, 12(1), 101-111.

พระครูวินัยธรเอก ชินวํโส (เฉยประทุม). (2565). ความเหมาะสมของมาตรการทางกฎหมายตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 ในกรณีพระภิกษุถูกจับโดยต้องหาว่ากระทำผิดอาญา. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 11(3), 323-332.

มนัสวี เพชรย้อย. (2558). การจำกัดสิทธิของพระภิกษุในการเรียกร้องเอาทรัพย์มรดก (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชากฎหมายเอกชน). ปทุมธานี: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

วันชัย แสงสุวรรณ. (2550). การนำหลักธรรมในทางพระพุทธศาสนามาใช้สนับสนุนหลักกฎหมายทั่วไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชานิติศาสตร์). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิต.

สมบูรณ์ วชิรบูรณ์สุข. (2551). การควบคุมการใช้อำนาจตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 โดยศาลปกครอง (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชานิติศาสตร์). ปทุมธานี: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

สมพรนุช ตันศรีสุข. (2562). การรับและจำหน่ายทรัพย์มรดกของพระภิกษุ: ความสัมพันธ์กับพระวินัยและปัญหาในทางปฏิบัติ. วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 48(1), 139-160.

สำนักงานกิจการยุติธรรม. (2568). ทรัพย์สินมรดกตกเป็นของใคร. สืบค้น 29 มีนาคม 2568 จาก https://justicechannel.org/read/law-suggestion/inheritance-property.