การประยุกต์ใช้หลักสติปัฏฐาน 4 เพื่อส่งเสริมการกำกับอารมณ์และพฤติกรรมของเด็กปฐมวัยในยุคดิจิทัล

อรุณรักษ์ ธนเลิศลาภ

ผู้แต่ง

อรุณรักษ์ ธนเลิศลาภ บริษัท เมทเทิลคอม จำกัด

คำสำคัญ:

สติปัฏฐาน 4, เด็กปฐมวัย, การควบคุมอารมณ์, สื่อดิจิทัล

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์การประยุกต์ใช้หลักสติปัฏฐาน 4 ในการส่งเสริมการกำกับอารมณ์และพฤติกรรมของเด็กปฐมวัยภายใต้บริบทของสังคมดิจิทัล โดยศึกษาจากพระไตรปิฎก เอกสารทางพระพุทธศาสนา แนวคิดด้านการกำกับตนเอง และงานศึกษาที่เกี่ยวข้องกับสติและพัฒนาการเด็กปฐมวัย แล้วนำมาวิเคราะห์และสังเคราะห์เชิงเนื้อหา การศึกษาชี้ให้เห็นว่า เด็กปฐมวัยเป็นช่วงวัยที่กำลังพัฒนาความสามารถในการรับรู้อารมณ์ การยับยั้งพฤติกรรม และการปรับตัวทางสังคม ขณะที่การใช้สื่อดิจิทัลอย่างไม่เหมาะสมอาจเพิ่มสิ่งเร้า ลดความสามารถในการจดจ่อ และส่งผลต่อการกำกับตนเอง หลักสติปัฏฐาน 4 ซึ่งประกอบด้วยการพิจารณากาย เวทนา จิต และธรรม สามารถนำมาประยุกต์ใช้ผ่านกิจกรรมที่เหมาะสมกับวัย เช่น การสังเกตลมหายใจ การรับรู้อารมณ์ การฟังอย่างตั้งใจ การหยุดคิดก่อนตอบสนอง และการสะท้อนความรู้สึก กิจกรรมเหล่านี้ช่วยให้เด็กเรียนรู้การสังเกตและรู้เท่าทันสภาวะภายในของตน สามารถจัดการอารมณ์ ยับยั้งพฤติกรรมที่เกิดจากแรงกระตุ้น และใช้สื่อดิจิทัลอย่างเหมาะสม ผู้เขียนได้สังเคราะห์องค์ความรู้เป็น M-D-E Model ประกอบด้วย Mindful Awareness หรือการรู้เท่าทันตนเองด้วยสติ Digital Self-Regulation หรือการกำกับตนเองในการใช้สื่อดิจิทัล และ Emotional and Social Development หรือการพัฒนาอารมณ์และทักษะทางสังคม โดยมีหลักสติปัฏฐาน 4 เป็นแกนกลางของการพัฒนา รูปแบบดังกล่าวแสดงให้เห็นว่า การส่งเสริมสติอย่างสอดคล้องกับพัฒนาการและการมีส่วนร่วมของครอบครัวและสถานศึกษา สามารถสนับสนุนการกำกับอารมณ์และพฤติกรรม ตลอดจนสร้างพื้นฐานการใช้เทคโนโลยีอย่างสมดุลและสร้างสรรค์แก่เด็กปฐมวัยในยุคดิจิทัล

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงศึกษาธิการ. (2560). หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พุทธศักราช 2560. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2559). พจนานุกรมพุทธศาสนา ฉบับประมวลศัพท์ (พิมพ์ครั้งที่ 27). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์พระพุทธศาสนาของธรรมสภา.

พระมหาหรรษา ธมฺมหาโส (นิธิบุณยากร). (2561). พุทธสันติวิธี: การบูรณาการหลักการและเครื่องมือจัดการความขัดแย้ง (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: หจก.ประยูรสาส์นไทยการพิมพ์.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

สาธร แก่นมณี และคณะ. (2569). การประยุกต์ใช้หลักสติในการเรียนการสอน. วารสารศาสตร์โกศัย, 1(1), 76–88.

สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2565). สภาวะการศึกษาไทยปี 2564: สภาวการณ์การจัดการศึกษาตามแผนการปฏิรูปประเทศด้านการศึกษา. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา.

สำนักนโยบายการพัฒนาเด็กปฐมวัย สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2564). สื่อจอใสอันตรายต่อเด็กปฐมวัยกว่าที่คิด. สืบค้นเมื่อ 15 มิถุนายน 2569 จาก https://shorturl.asia/zovwlp.

สุวิมล พิบูลย์. (2568). การวิเคราะห์ความเสี่ยงของเด็กระดับปฐมวัยสู่ความเป็นพลเมืองดิจิทัล. วารสารสหวิชาการงานวิจัยและนวัตกรรมสังคม, 1(2), 54–65.

Bockmann, J. O. & Yu, S. Y. (2022). Using mindfulness-based interventions to support self-regulation in young children: A review of the literature. Early Childhood Education Journal, 51(4), 693–703.

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.

Flook, L. et al. (2015). Promoting prosocial behavior and self-regulatory skills in preschool children through a mindfulness-based kindness curriculum. Developmental Psychology, 51(1), 44–51.

Hutton, J. S. et al. (2020). Associations between screen-based media use and brain white matter integrity in preschool-aged children. JAMA Pediatrics, 174(1), e193869.

Global Education Monitoring Report Team. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education: A tool on whose terms?. Paris, France: UNESCO.

Zelazo, P. D. & Lyons, K. E. (2012). The Potential Benefits of Mindfulness Training in Early Childhood: A Developmental Social Cognitive Neuroscience Perspective. Child Development Perspectives, 6(2), 154–160.

Zimmerman, B. J. (2000). Attaining Self-Regulation: A Social Cognitive Perspective. In M. Boekaerts, P. R. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of Self-Regulation (pp. 13-39). San Diego, CA: Academic Press.