ปัญญาประดิษฐ์กับการสร้างเนื้อหาทางวิชาการ: จริยธรรม ความโปร่งใส และมาตรฐานสากลในมุมมองพระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและวิเคราะห์บทบาทของปัญญาประดิษฐ์ในการสร้างเนื้อหาทางวิชาการผ่านมุมมองพุทธจริยศาสตร์ และเสนอแนวทางการใช้ปัญญาประดิษฐ์อย่างมีจริยธรรม โปร่งใส และสอดคล้องกับมาตรฐานทางวิชาการ จากการวิเคราะห์และสังเคราะห์เอกสารที่เกี่ยวข้องพบว่า ปัญญาประดิษฐ์มีบทบาทสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ 1 บทบาทด้านการสืบค้น วิเคราะห์ และสังเคราะห์ข้อมูล ซึ่งช่วยลดระยะเวลาและเพิ่มประสิทธิภาพในการเข้าถึงองค์ความรู้ 2. บทบาทด้านการสนับสนุนการสร้างและจัดระบบเนื้อหาทางวิชาการ โดยช่วยเรียบเรียง จัดหมวดหมู่ และประมวลข้อมูลให้สะดวกต่อการศึกษา และ 3. บทบาทด้านการสนับสนุนการเผยแผ่องค์ความรู้และพระพุทธศาสนา ทำให้ผู้เรียนและนักวิชาการสามารถเข้าถึงเนื้อหาได้รวดเร็วและกว้างขวางขึ้น อย่างไรก็ตาม บทบาทดังกล่าวมีข้อจำกัดด้านความถูกต้องของข้อมูล ความโปร่งใส การละเมิดลิขสิทธิ์ การบิดเบือนเนื้อหา และการพึ่งพาเทคโนโลยีมากเกินไปจนลดทอนกระบวนการคิดวิเคราะห์ของมนุษย์ การใช้ปัญญาประดิษฐ์จึงควรอยู่ภายใต้หลักพุทธจริยศาสตร์ โดยอาศัยปัจจัยที่ทำให้เกิดสัมมาทิฏฐิ 2 ประการ ได้แก่ ปรโตโฆสะ เพื่อรับข้อมูลจากปัญญาประดิษฐ์อย่างรู้เท่าทันและตรวจสอบแหล่งที่มา และโยนิโสมนสิการ เพื่อคิดวิเคราะห์ ไตร่ตรอง และแยกแยะข้อมูลอย่างมีเหตุผล ควบคู่กับหลักไตรสิกขา ได้แก่ ศีล เพื่อกำกับพฤติกรรมการใช้เทคโนโลยีอย่างซื่อสัตย์ สมาธิ เพื่อสร้างสติและไม่พึ่งพาปัญญาประดิษฐ์จนสูญเสียวิจารณญาณ และปัญญา เพื่อประเมินความถูกต้องและความเหมาะสมของข้อมูล ผลการสังเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า ปัญญาประดิษฐ์ควรทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสนับสนุนการเรียนรู้และการสร้างองค์ความรู้ มิใช่เป็นผู้ตัดสินหรือทดแทนกระบวนการคิดของมนุษย์ โดยนักวิชาการและผู้เผยแผ่พระพุทธศาสนาต้องทำหน้าที่ตรวจสอบข้อมูลขั้นสุดท้าย เพื่อธำรงความถูกต้อง ความโปร่งใส และความน่าเชื่อถือของงานวิชาการในยุคดิจิทัล