บทบาทของกิจกรรมดนตรีในการเสริมสร้างความสัมพันธ์และการดูแลเด็กปฐมวัยในครอบครัวเปราะบาง

บทคัดย่อ

ที่มาและวัตถุประสงค์ : งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจความสนใจและความพร้อมของครอบครัวเปราะบางในการนำกิจกรรมดนตรีมาใช้เป็นเครื่องมือเพื่อส่งเสริมการดูแลเด็กปฐมวัย การศึกษานี้ตั้งอยู่บนพื้นฐานของแนวคิดว่าดนตรีสามารถเป็นสื่อกลางที่ช่วยเสริมสร้างพัฒนาการทางอารมณ์ สังคม และปฏิสัมพันธ์ในครอบครัว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทที่ครอบครัวต้องเผชิญกับข้อจำกัดทางเศรษฐกิจและสังคม งานวิจัยนี้จึงมุ่งทำความเข้าใจมุมมองของผู้ดูแลเด็กเกี่ยวกับกิจกรรมดนตรี และความเป็นไปได้ในการนำกิจกรรมดังกล่าวไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวันเพื่อส่งเสริมพัฒนาการของเด็กปฐมวัย รวมถึงเสริมสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัว

วิธีการศึกษา : การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบกรณีศึกษา โดยมีกลุ่มตัวอย่างเป็นครอบครัวจำนวน 10 ครอบครัวในกรุงเทพมหานคร ซึ่งได้รับการคัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจงจากโครงการที่มุ่งเสริมสร้างสุขภาวะของเด็กในบริบทที่ขาดแคลนในหลายมิติ โดยพิจารณาจากความพร้อมและความสนใจในการเข้าร่วม ครอบครัวที่ได้รับการคัดเลือกเป็นครอบครัวเปราะบางที่ได้รับการชี้เป้าโดยชุมชน และมีคุณลักษณะตรงตามเกณฑ์ความยากจนแบบพหุปัจจัย ซึ่งรวมถึงรายได้ต่ำ ขาดแคลนในหลายมิติ มีปัญหาในระบบครอบครัวและการเลี้ยงดูที่ส่งผลต่อสุขภาวะเด็ก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเด็กที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูง ต้องเข้าเกณฑ์ทุกเงื่อนไข ทั้งนี้ ครอบครัวที่เข้าร่วมต้องมีความสมัครใจและสามารถเข้าร่วมกิจกรรมดนตรีสำหรับครอบครัว ณ สถาบันแห่งชาติเพื่อการพัฒนาเด็กและครอบครัว มหาวิทยาลัยมหิดล และดำเนินการเก็บข้อมูล โดยอาศัยการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสังเกตพฤติกรรมของครอบครัวที่เข้าร่วมโครงการ กิจกรรมดนตรีที่ใช้ในการศึกษาประกอบด้วย 5 กิจกรรมหลัก ได้แก่ (1) ทายชื่อเพลงกัน (2) โดมิโนเสียง (3) งานเต้นรำประจำบ้าน (4) นวดผ่อนคลายตามเพลง และ (5) นิทานก่อนนอน กิจกรรมทั้งหมดได้รับการออกแบบให้มีความเรียบง่าย ใช้ทรัพยากรน้อย และใช้เวลาสั้น (10-15 นาที) เพื่อลดภาระของครอบครัว อีกทั้งกิจกรรมเหล่านี้มีความยืดหยุ่นสูง สามารถปรับใช้ได้ตามความต้องการและข้อจำกัดของแต่ละครอบครัว

ผลการศึกษา : ผลการศึกษาพบว่าครอบครัวที่เข้าร่วมโครงการแสดงความสนใจและมีความพร้อมสูงในการนำกิจกรรมดนตรีไปใช้ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะกิจกรรมที่มีความสนุกสนานและเน้นการมีส่วนร่วม เช่น “โดมิโนเสียงหรือโดมิโนเสียงสัตว์” ซึ่งได้รับความนิยมมากที่สุด เนื่องจากเป็นกิจกรรมที่เข้าใจง่ายและช่วยสร้างบรรยากาศที่ผ่อนคลายในครอบครัว กิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวร่างกาย เช่น “งานเต้นรำประจำบ้าน” ซึ่งได้รับการตอบรับในแง่บวก เนื่องจากสามารถช่วยกระตุ้นความกระตือรือร้นในเด็กและเสริมสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัวได้อย่างมีประสิทธิภาพ ในขณะที่กิจกรรมที่เน้นการฟังเพลงเพียงอย่างเดียว เช่น “นวดผ่อนคลายตามเพลง” ได้รับความสนใจน้อยกว่า เนื่องจากผู้ดูแลและเด็กมีส่วนร่วมน้อยกว่ากิจกรรมอื่น ๆ จากการสัมภาษณ์พบว่าความยืดหยุ่นของกิจกรรมเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้กิจกรรมเหล่านี้ประสบความสำเร็จ ผู้ดูแลเด็กส่วนใหญ่แสดงความพึงพอใจที่สามารถปรับกิจกรรมให้เหมาะสมกับตารางเวลาประจำวันและความสามารถของสมาชิกในครอบครัว การที่กิจกรรมสามารถดำเนินไปได้โดยไม่รู้สึกกดดันหรือใช้ทรัพยากรมากเกินไป ทำให้สามารถดำเนินกิจกรรมได้อย่างต่อเนื่องและเป็นธรรมชาติ นอกจากนี้ ผู้ดูแลยังสังเกตเห็นผลลัพธ์เชิงบวกของกิจกรรมต่อเด็ก เช่น การเห็นความมั่นใจที่เพิ่มขึ้น ความสามารถในการสื่อสารและความคิดสร้างสรรค์ที่พัฒนาไปในทิศทางที่ดีขึ้น กิจกรรมดนตรีเหล่านี้ยังช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัวโดยให้โอกาสผู้ดูแลและเด็กได้ใช้เวลาร่วมกันในลักษณะที่เป็นบวก เช่น การเล่านิทานก่อนนอนช่วยสร้างความอบอุ่นและความปลอดภัยทางอารมณ์ ขณะที่กิจกรรมงานเต้นรำประจำบ้านช่วยให้เกิดการแสดงออกทางอารมณ์ที่ดีขึ้น

บทสรุป : ผลจากการศึกษาแสดงให้เห็นว่ากิจกรรมดนตรีสามารถเป็นเครื่องมือในการส่งเสริมพัฒนาการของเด็กปฐมวัยและเสริมสร้างความสัมพันธ์ในครอบครัว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทของครอบครัวเปราะบางที่มีข้อจำกัดด้านทรัพยากรและโอกาส กิจกรรมที่ออกแบบมาให้เรียบง่าย ยืดหยุ่น และสามารถปรับใช้ได้จริงในชีวิตประจำวันสามารถสร้างผลลัพธ์เชิงบวกอย่างชัดเจนต่อคุณภาพชีวิตของเด็กและครอบครัว งานวิจัยนี้เน้นถึงคุณค่าของการบูรณาการดนตรีเข้ากับการดูแลเด็กปฐมวัย โดยแสดงให้เห็นว่ากิจกรรมดนตรีสามารถเป็นสะพานเชื่อมโยงผู้ดูแลและเด็กเข้าด้วยกันผ่านการมีปฏิสัมพันธ์เชิงบวกและสร้างสรรค์ โดยข้อเสนอแนะสำหรับงานวิจัยในอนาคต คือการศึกษาผลระยะยาวของกิจกรรมเหล่านี้ เพื่อประเมินผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นต่อพัฒนาการของเด็กในช่วงเวลาที่นานขึ้น รวมถึงการศึกษาการนำกิจกรรมดนตรีไปปรับใช้กับกลุ่มเป้าหมายที่หลากหลาย เช่น ครอบครัวในพื้นที่ชนบทหรือครอบครัวที่มีเด็กที่มีความต้องการพิเศษ เพื่อเพิ่มโอกาสในการขยายผลและพัฒนากิจกรรมให้ตอบสนองต่อบริบทที่แตกต่างกันมากขึ้น ข้อเสนอแนะเชิงปฏิบัติ ได้แก่ การบูรณาการกิจกรรมนี้ในศูนย์พัฒนาเด็ก โรงเรียนอนุบาล หรือสร้างชุดกิจกรรมที่เหมาะสมกับครอบครัวที่มีข้อจำกัดด้านเวลาและทรัพยากร งานวิจัยนี้จึงเป็นก้าวสำคัญในการนำดนตรีมาประยุกต์ใช้ในบริบทของการดูแลเด็กปฐมวัย และเป็นแนวทางสำหรับการพัฒนากิจกรรมที่ส่งเสริมสุขภาวะของเด็กและครอบครัวในอนาคต