หลักสูตรฝึกอบรมองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพของกลุ่มชาติพันธุ์ในชุมชนพุตะเคียน ตำบลท่าเสา อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี

บทคัดย่อ

ที่มาและวัตถุประสงค์ : ชุมชนบ้านพุตะเคียน ตำบลท่าเสา อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี เป็นชุมชนที่มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาก่อนสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ทั้งยังเป็นชุมชนที่มีกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลายเข้ามาตั้งถิ่นฐาน ได้แก่ กลุ่มชาติพันธุ์มอญ กลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง กลุ่มชาติพันธุ์ไทยวน และกลุ่มชาติพันธุ์อื่น ๆ เข้ามาอาศัยอยู่ ส่งผลให้ศิลปวัฒนธรรมมีความหลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ ทั้งยังนำไปสู่การประกอบอาชีพทางด้านศิลปวัฒนธรรมที่หล่อเลี้ยงคนในชุมชน แต่ด้วยสถานการณ์ทางสังคมและวัฒนธรรมที่มีการเปลี่ยนแปลง จึงส่งผลให้องค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมที่มีหน้าที่และบทบาทในประเพณีและวัฒนธรรมถูกลดความสำคัญลง และส่งผลต่อการประกอบอาชีพทางศิลปวัฒนธรม จำนวนการว่าจ้างงานทางด้านศิลปวัฒนธรรมลดน้อยลง ส่งผลให้ครูดนตรี นักดนตรี และนักแสดง เกิดการโยกย้ายถิ่นฐาน เปลี่ยนแปลงอาชีพ ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ศิลปวัฒนธรรมอันเป็นรากฐานของชุมชนพุตะเคียนกำลังสูญหายไป การวิจัยในครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพของกลุ่มชาติพันธุ์ และการพัฒนาหลักสูตรฝึกอบรมองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรม เพื่อเป็นเครื่องมือในการอนุรักษ์และฟื้นฟูมรดกทางวัฒนธรรมให้คงอยู่เป็นรูปธรรม และเป็นรากฐานสำคัญที่จะช่วยส่งเสริมการถ่ายทอดความรู้จากรุ่นสู่รุ่นในลักษณะมีระบบ เกิดการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมภายในชุมชน และสร้างโอกาสในการปรับใช้ภูมิปัญญาดั้งเดิมให้เหมาะสมกับวิถีชีวิตร่วมสมัย อันจะนำไปสู่การสร้างความตระหนักรู้ในคุณค่าทางวัฒนธรรมในกลุ่มชาติพันธุ์ โดยเฉพาะในกลุ่มเยาวชนซึ่งเป็นผู้สืบทอดองค์ความรู้ในอนาคต

วิธีการศึกษา : ดำเนินการวิจัยโดยการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) การวิจัยครั้งนี้เป็นการเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนาม โดยใช้เครื่องมือในการวิจัยแบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง (Semi-Structured Interview) กระบวนการสนทนากลุ่ม (Focus Group) การสังเกตแบบมีส่วนร่วม (Participant Observation) ผู้ให้ข้อมูลหลักที่ผู้วิจัยศึกษาและเก็บรวบรวมข้อมูลในครั้งนี้ 1) ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน 2) นักดนตรีและนักแสดง 3) ผู้อำนวยการ ครู ในโรงเรียน และการวิจัยเชิงปริมาณ (Quantitative Research) โดยใช้แบบสอบถามความคิดเห็น (Questionnaire) ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง คือ นักเรียนในโรงเรียนพุทธวิมุติวิทยา

ผลการศึกษา : ผลการศึกษาพบว่าประวัติและองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ สะท้อนความเป็นอัตลักษณ์ของชุมชนด้วยองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรม ทั้งการละเล่นกลุ่มชาติพันธุ์ ดนตรีกลุ่มชาติพันธุ์ และการแสดงลิเกมอญ แต่ด้วยสถานการณ์ของการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและวัฒนธรรรม จึงส่งผลให้องค์ความรู้เกิดการสูญหาย ชุมชนจึงเริ่มกลับมาฟื้นฟูโดยนำกระบวนการทางการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) บูรณาการกับการมีส่วนร่วมของชุมชนเข้ามาดำเนินการจัดทำหลักสูตรฝึกอบรม เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้ทางศิลปวัฒนธรรม และจากผลการประเมินหลักสูตรฝึกอบรมองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพ พบว่า ระดับการรับรู้หลักสูตรฝึกอบรมศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพ ในด้านหลักสูตรและเนื้อหา ด้านวิทยากร ด้านสื่อการสอนและวัสดุอุปกรณ์ ด้านสถานที่ศึกษาและบรรยากาศแวดล้อม อยู่ในระดับมาก ด้านกิจกรรมการฝึกอบรม ด้านความรู้ความเข้าใจที่ได้รับจากการฝึกอบรม และด้านการนำความรู้ไปใช้อยู่ในระดับมากที่สุด

บทสรุป : งานวิจัยฉบับนี้มุ่งศึกษาประวัติ องค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพของกลุ่มชาติพันธุ์ องค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเหล่านี้ได้รับการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นจนเกิดเป็นแบบแผนที่สามารถเรียนรู้ได้ โดยเฉพาะการละเล่น ดนตรี และการแสดงลิเกมอญ และมีบทบาทสำคัญในการประกอบประเพณี พิธีกรรม เสริมสร้างความบันเทิง ความรัก และความสามัคคีภายในชุมชน อย่างไรก็ตาม ด้วยพลวัตทางสังคมและวัฒนธรรมในปัจจุบัน ส่งผลให้ศิลปวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์สูญหายไปจากสังคมและวัฒนธรรม ดังนั้น การศึกษาครั้งนี้จึงได้ออกแบบกระบวนการพัฒนาหลักสูตรฝึกอบรมองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมเพื่อการดำรงชีพของกลุ่มชาติพันธุ์ โดยใช้แนวคิดการพัฒนาหลักสูตร ตั้งแต่การวิเคราะห์สภาพปัญหา กำหนดจุดมุ่งหมาย การเลือกและจัดเนื้อหา การออกแบบประสบการณ์การเรียนรู้ จนถึงการประเมินผล โดยเน้นการมีส่วนร่วมของผู้รู้ในชุมชนชาติพันธุ์ ร่วมกับสถาบันการศึกษา เพื่อให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับบริบทของชุมชน ผลที่ได้จากการวิจัยครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาหลักสูตรฝึกอบรมฯ เป็นแนวทางเชิงรูปธรรมที่สามารถอนุรักษ์ ฟื้นฟู และส่งเสริมการสืบทอดองค์ความรู้ทางศิลปวัฒนธรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีส่วนสำคัญในการธำรงรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมให้คงอยู่ในชุมชนอย่างยั่งยืน