ประสิทธิผลของการนำมติที่ประชุมสมัชชาสหประชาชาติสมัยพิเศษว่าด้วยปัญหา ยาเสพติดโลก ค.ศ. 2016 (พ.ศ. 2559) มาปฏิบัติในประเทศไทย

บทคัดย่อ

บทความนี้อภิปรายถึงผลการวิจัยเรื่องประสิทธิผลของการนำมติที่ประชุมสมัชชาสหประชาชาติสมัยพิเศษว่าด้วยปัญหายาเสพติดโลก ค.ศ. 2016 (2016 United Nations General Assembly Special Session on the World Drug Problem–UNGASS 2016) มาปฏิบัติในประเทศไทย ซึ่งมีวัตถุประสงค์ในการวิจัยเพื่อศึกษาประสิทธิผลของการนำมติที่ประชุม UNGASS 2016 มาปฏิบัติในประเทศไทย ซึ่งเป็นการดำเนินนโยบายป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติดที่คำนึงถึงมิติทางสังคมอื่น ๆ ใน 4 ด้าน ได้แก่ (1) การเคารพและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน (2) การใช้มาตรการที่คำนึงถึงวัย (3) การใช้มาตรการที่คำนึงถึงเพศสภาพ และ (4) การใช้มาตรการทางกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ปัจจัยที่ส่งผลต่อประสิทธิผลของการนำมติที่ประชุม UNGASS 2016 มาปฏิบัติในประเทศไทย และศึกษาปัญหาและอุปสรรคที่เกิดขึ้นจากการนำนโยบายมาปฏิบัติ การวิจัยนี้ใช้การศึกษาเชิงคุณภาพโดยใช้ข้อมูลเชิงปริมาณเป็นส่วนเสริม โดยการศึกษาเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์ข้อมูลจาก 2 ส่วน ได้แก่ ข้อมูลปฐมภูมิจากการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลหลักจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องของไทยและข้อมูลจากการสังเกตแบบมีส่วนร่วมในระหว่างการประชุมที่เกี่ยวข้องกับนโยบายยาเสพติดทั้งภายในประเทศและการประชุมระหว่างประเทศ และข้อมูลทุติยภูมิที่ได้จากเอกสารของหน่วยงานต่าง ๆ และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ส่วนข้อมูลเชิงปริมาณใช้การวิเคราะห์ข้อมูลจากผลการตอบแบบสอบถามโดยประชากรกลุ่มตัวอย่าง 4 กลุ่ม ได้แก่ (1) ผู้มีส่วนกำหนดแนวทางการนำนโยบายมาปฏิบัติ (2) ผู้นำนโยบายมาปฏิบัติ ได้แก่ เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติในหน่วยงานต่าง ๆ ผู้ได้รับผลจากนโยบาย ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มย่อย ได้แก่ (3) เด็กและเยาวชนชายที่กระทำความผิดเกี่ยวกับยาเสพติด และ (4) ผู้ต้องราชทัณฑ์หญิงที่กระทำความผิดเกี่ยวกับยาเสพติด ผลการศึกษาพบว่า การดำเนินนโยบายยาเสพติดของไทยได้นำแนวปฏิบัติจากมติ  ที่ประชุม UNGASS 2016 มาปรับใช้แล้วอย่างเข้มแข็งในบางด้าน โดยเฉพาะเรื่องการคุ้มครองสิทธิในการเข้าถึงมาตรฐานสุขภาพที่ดีที่สุด (Right to the highest attainable standard of Health) การใช้มาตรการที่คำนึงถึงวัยในการป้องกันยาเสพติด การใช้มาตรการที่คำนึงถึงเพศสภาพในการดูแลผู้ต้องราชทัณฑ์หญิงจากการกระทำความผิดเกี่ยวกับยาเสพติด และการใช้มาตรการหันเหคดีเพื่อลดความแออัดของผู้ต้องขังในเรือนจำ อย่างไรก็ดี ยังมีการดำเนินการที่ควรปรับปรุง อาทิ การคำนึงถึงสิทธิมนุษยชนในขั้นตอนการจับกุม การบำบัดรักษายาเสพติดในเด็กนอกกระบวนการยุติธรรมทางอาญารวมถึงเด็กผู้หญิงและสตรี การใช้มาตรการทางเลือกอื่นแทนการคุมขัง โดยปัญหาและอุปสรรคสำคัญของการนำนโยบายมาปฏิบัติในประเทศไทย คือ การนำนโยบายมาปฏิบัติยังขาดการบูรณาการระหว่างหน่วยงานซึ่งบางกรณีมีแนวทางการปฏิบัติที่ขัดแย้งกันอาทิ หน่วยงานด้านการบังคับใช้กฎหมายกับหน่วยงานที่ให้บริการด้านการลดอันตรายจากยาเสพติด การขาดแคลนทรัพยากรนโยบายโดยเฉพาะด้านบุคลากรซึ่งต้องมีความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ความสัมพันธ์แบบพึ่งพาระหว่างหน่วยงานอยู่ในระดับสูง ซึ่งการผลักดันนโยบายที่ต้องอาศัยความเห็นพ้องกันในวัตถุประสงค์หรือการยอมรับนโยบายจากหลายหน่วยงาน ส่งผลให้การบรรลุผลลัพธ์ตามวัตถุประสงค์นโยบายเป็นไปได้ยากยิ่งขึ้นกว่าการมีความสัมพันธ์แบบพึ่งพาระหว่างหน่วยงานในระดับต่ำ ผลการศึกษาสามารถนำไปใช้ปรับปรุงและแก้ไขปัญหาและอุปสรรคในการนำมติที่ประชุม UNGASS 2016 มาปฏิบัติในประเทศไทย และส่งเสริมการกำหนดนโยบายยาเสพติดโดยคำนึงถึงมิติทางสังคมอื่น ๆ เพิ่มขึ้นโดยเฉพาะการคำนึงถึงการเคารพและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน การใช้มาตรการที่คำนึงถึงวัยและเพศสภาพ และการใช้มาตรการทางกระบวนการยุติธรรมทางอาญา