กระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชน : ข้อเสนอจากประเด็นวิพากษ์และกรณีศึกษาเชิงประจักษ์

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์เปรียบเทียบแนวคิดและกระบวนการยุติธรรมชุมชนของประเทศไทยและต่างประเทศ 2) วิเคราะห์ วิพากษ์ กระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนในสถานการณ์ปัจจุบันของประเทศไทย และ 3) ค้นหาแนวทางการพัฒนากระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนสำหรับชุมชนที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย โดยใช้การศึกษาเอกสารและการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสารที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมชุมชนของไทยและต่างประเทศ และการศึกษาข้อมูลเชิงประจักษ์โดยการสัมภาษณ์และสนทนากลุ่มร่วมกับตัวแทนชุมชนตลาดมาบตาพุด จังหวัดระยอง ได้แก่ ประธานชุมชน เลขานุการชุมชน และชาวบ้านในชุมชน จำนวน 18 คน และการสัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 5 คน วิเคราะห์ข้อมูล และจัดเวทีนำเสนอและแลกเปลี่ยนข้อคิดเห็น ณ ที่ทำการชุมชนตลาดมาบตาพุด โดยการวิเคราะห์เนื้อหาและสร้างข้อสรุปแนวทางการพัฒนากระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนของประเทศไทย ผลการวิจัย พบว่า 1) แนวคิดและกระบวนการยุติธรรมชุมชนของประเทศไทยมีกระบวนการรวมพลังชุมชน โดยเมื่อชุมชนประสบปัญหา ภาครัฐถึงจะเข้ามาช่วยเหลือ จึงถือเป็นการรวมตัวกันในลักษณะเฉพาะกิจ ซึ่งหากสามารถแก้ไขปัญหาต่างๆ ได้ ความต่อเนื่องจะลดลง ในขณะที่การรวมตัวกันของชุมชนในประเทศสหรัฐอเมริกามีความต่อเนื่องและยังคงอยู่ในลักษณะของศูนย์ยุติธรรมชุมชน 2) กระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนของชุมชนตลาดมาบตาพุด จังหวัดระยอง ชุมชนเป็นผู้บริหารจัดการตนเองในรูปแบบของการไกล่เกลี่ยเพื่อลดปัญหาข้อขัดแย้งในพื้นที่ ภาครัฐจะมีส่วนในการเข้ามาสนับสนุนกิจกรรม องค์ความรู้ด้านกฎหมาย กฎ ระเบียบ รวมถึงขั้นตอนต่างๆ และภาคเอกชนจะมีส่วนร่วมกับชุมชน โดยการช่วยส่งเสริมกิจกรรมต่างๆ ตลอดจนมีการวางแนวทางในการดูแลชุมชนร่วมกัน และตระหนักถึงความสมดุลระหว่างการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยมุ่งเน้นการคุ้มครอง ป้องกันและฟื้นฟู ทำให้เกิดความสัมพันธ์ที่ดีกับชุมชน 3) แนวทางการพัฒนากระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนสำหรับชุมชนที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย ได้แก่ ก่อนชั้นศาล คือ การเปิดโอกาสให้ชุมชนทำหน้าที่เป็นผู้ดูแลและป้องกันปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในชุมชน ในชั้นศาล คือ ภาครัฐและชุมชนทำหน้าที่เป็นผู้อำนวยความสะดวกในการช่วยเหลือกรณีเกิดข้อพิพาทที่เป็นคดีความ และหลังชั้นศาล คือ ภาครัฐ ชุมชนและภาคเอกชนทำหน้าที่เป็นผู้สนับสนุนการฟื้นฟูให้กับผู้กระทำความผิดให้กลับสู่สังคม และการเยียวยาให้กับเหยื่อหรือผู้เสียหาย โดยการพัฒนากระบวนการอำนวยความยุติธรรมชุมชนต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างชุมชน หน่วยงานภาครัฐหรือองค์กรอิสระ และภาคเอกชน ในการทำหน้าที่เป็นผู้ป้องกัน ผู้อำนวยความสะดวก และผู้สนับสนุน