การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัว : การจัดบริการและบทบาทของนักสังคมสงเคราะห์คลินิก
คำสำคัญ:
การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย, การจัดบริการ, บทบาทของนักสังคมสงเคราะห์คลินิกบทคัดย่อ
การศึกษาเรื่อง การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัว: การจัดบริการและบทบาทของนักสังคมสงเคราะห์คลินิก มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบการจัดบริการในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายในโรงพยาบาลและบทบาทของนักสังคมสงเคราะห์คลินิกในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัว ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงผสานวิธี ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงปริมาณเป็นหลักและเสริมด้วยข้อมูลการศึกษาเชิงคุณภาพ ใช้แบบสอบถามกับนักสังคมสงเคราะห์หรือผู้ปฏิบัติหน้าที่สังคมสงเคราะห์ที่ให้บริการผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัวในโรงพยาบาลของรัฐบาล จำนวน 131 แห่งทั่วประเทศ ได้รับแบบสอบถามกลับมาจำนวน 80 ชุด (คิดเป็นร้อยละ 61.06) และเสริมด้วยข้อมูลการสัมภาษณ์เชิงลึกกับนักสังคมสงเคราะห์ที่มีประสบการณ์การทำงานกับผู้ป่วยระยะสุดท้าย 3 ปีขึ้นไป จำนวน 4 คน
ผลการศึกษาเชิงปริมาณพบว่า ผู้ตอบแบบสอบถามส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง ร้อยละ 91.3 มีช่วงอายุระหว่าง 41–50 ปี ร้อยละ 35.7 สำเร็จการศึกษาในปริญญาตรีด้านสังคมสงเคราะห์ศาสตร์มากที่สุด ร้อยละ 36.0 สังกัดอยู่ในโรงพยาบาลส่วนภูมิภาค (โรงพยาบาลทั่วไป) ร้อยละ 48.8 มีค่าเฉลี่ยระยะเวลาในการทำงานด้านการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายอยู่ที่ 5.5 ปี (น้อยสุด < 1ปี, มากที่สุด 26 ปี) ไม่เคยเข้ารับการอบรมเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย ร้อยละ 68.8 สำหรับรูปแบบการจัดบริการในกระบวนการปฏิบัติงานสังคมสงเคราะห์ พบว่าในขั้นตอนการแสวงหาข้อเท็จจริง (Fact finding) นักสังคมสงเคราะห์มีการสัมภาษณ์ประวัติข้อมูลของผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัวมากที่สุด ร้อยละ 96.9 ส่วนรูปแบบที่นักสังคมสงเคราะห์ให้บริการน้อยที่สุด คือ ขั้นตอนการให้บริการ/ให้ความช่วยเหลือ (Intervention) การจัดกิจกรรมศิลปะบำบัดแก่ครอบครัวผู้ป่วยระยะสุดท้าย ร้อยละ 18.8 บทบาทในการให้บริการโดยทางตรงของนักสังคมสงเคราะห์ พบว่า มีบทบาทหลักในสัดส่วนประมาณร้อยละ 90 คือ บทบาทเป็นผู้ประสานทรัพยากรทางสังคมให้แก่ผู้ป่วยและครอบครัว และบทบาทพิทักษ์สิทธิ์ให้แก่ผู้ป่วยและครอบครัว บทบาทในการให้บริการโดยอ้อม คือ บทบาทเป็นอาจารย์นิเทศงานนักศึกษาสังคมสงเคราะห์ในการฝึกภาคปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัว ร้อยละ 17
ผลการศึกษาข้อมูลเชิงคุณภาพ พบว่า บทบาทของนักสังคมสงเคราะห์ในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายและครอบครัวมีบทบาทที่หลากหลาย ด้านองค์ความรู้ที่ถูกนำมาประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติงาน คือ ฐานคิดการดูแลแบบองค์รวม แนวคิดมนุษยนิยม การเคารพคุณค่าและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และแนวคิดทางด้านความเชื่อทางศาสนาโดยยึดผู้ใช้บริการเป็นศูนย์กลาง ด้านเทคนิคหรือทักษะที่สำคัญคือ ทักษะของสัมพันธภาพทางวิชาชีพ ทักษะของการสื่อสาร ทักษะการให้การปรึกษา ครอบครัวบำบัด และเทคนิคการบอกความจริง (Telling Truth) แก่ผู้ป่วยและ/หรือครอบครัว
เอกสารอ้างอิง
โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์ และประชาธิป กะทา. (2550). แนวทางการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. วัฒนธรรม ความตาย กับวาระสุดท้ายของชีวิต คู่มือเรียนรู้มิติสังคมของการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (น.257-292). นนทบุรี: หนังสือดีวัน.
จุฑามาศ วารีแสงทิพย์. (2543). การฟื้นฟูคุณภาพของผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายด้วยธรรมปฏิบัติ. กรุงเทพฯ: เอมี่เอ็นเตอร์ไพรส์.
ณัฏฐพัชร สโรบล. (2555). การบริการผู้สูงอายุในภาวะสุดท้ายและการสวัสดิการและการจัดบริการผู้สูงอายุ. (น. 165-241). กรุงเทพฯ: จรัลสนิทวงศ์การพิมพ์.
ดุสิต สถาวร. (2550). Legal Issues In End-of-Life Care In the ICU. การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (น.405-421). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
เต็มศักดิ์ พึ่งรัศมี. (2550). การดูแลผู้ป่วยในระยะสุดท้าย. การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (น.15-23). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
ผ่องพรรณ ตรัยมงคลกูล, สุภาพ ฉัตราภรณ์. (2545). การออกแบบการวิจัย. (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
พรทวี ยอดมงคล. (2556). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายแบบประคับประคอง. (พิมพ์ครั้งที่ 3). นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ.
พรเลิศ ฉัตรแก้ว, ภุชงค์ เหล่ารุจิสวัสดิ์, และวีรมลล์ จันทรดี. (2553). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ: อัมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง.
เยาวรัตน์ อินทอง. (2549). แนวทางการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายในผู้ติดเชื้อเอชไอวี และผู้ป่วยเอดส์. รวบรวมองค์ความรู้การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (พิมพ์ครั้งที่ 2) กรุงเทพฯ: กิจการโรงพิมพ์ องค์การสงเคราะห์ ทหารผ่านศึก.
ระวีวรรณ พิไลยเกียรติ. (2550). การเปลี่ยนแปลงของผู้ป่วยระยะสุดท้ายใกล้ตายและการพยาบาล วารสารเกื้อการุณย์ 14, 1 (ก.ค.-มิ.ย. 2550) 74.
รุ่งนิรันดร์ ประดิษฐสุวรรณ (2554). Living Will : มุมมองของแพทย์เวชศาสตร์ผู้สูงอายุ. ในลักษมี ชาญเวชช์ (บรรณาธิการ). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ : โอ เอส พริ้นติ้งเฮาส์.
ลักษมี ชาญเวชช์. (บ.ก.). (2547). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ: โอ เอส พริ้นติ้งเฮ้าส์.
วีรมลล์ จันทรดี. (2550). การประเมินปัญหาและความต้องการทางสังคม. การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
วีรมลล์ จันทรดี. (2550). ความทรงจำที่ไม่ตาย End of Life Not End of Light. การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
วาสินี วิเศษฤทธิ์. (2549). ประสบการณ์ครอบครัวในการดูแลผู้ป่วยเอดส์ระยะสุดท้าย กรณีศึกษาในชุมชนเมืองกรุงเทพมหานคร วารสารเกื้อการุณย์ 13, 2 (ก.ค.-ธ.ค. 2549) 22-23
ศรีเกียรติ อนันต์สวัสดิ์. (2553). การดูแลด้านจิตวิญญาณในผู้ป่วยระยะสุดท้าย. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: ธนาเพรส.
ศศิพัฒน์ ยอดเพชร. (2549). สวัสดิการผู้สูงอายุ : แนวคิดและวิธีการปฏิบัติงานสังคมสงเคราะห์. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพมหานคร : มิสเตอร์ก๊อปปี้ (ประเทศไทย) จำกัด.
โศภณ นภาธร. (2550). คำอนุโมทนา. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
สถาบันเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ กรมการแพทย์. (ม.ป.ท). คู่มือการดูแลผู้ป่วยสูงอายุระยะสุดท้ายสำหรับประชาชน.
สุณี พนาสกุลการ. (2553). การส่งเสริมความผาสุกในมิติจิตวิญญาณของญาติผู้ดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. วารสารเกื้อการุณย์; 17, 2 (ก.ค.-ธ.ค. 2553) 5-14
สุภาพร ดาวดี (2553). ทัศนคติต่อความตายและการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายแบบองค์รวม. ในสุภาพร ดาวดี และคณะ (บรรณาธิการ). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย ตามมุมมองศาสนาคริสต์คาทอลิก. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์แม่พระยุคใหม่.
สุปราณี นิรุตติศาสน์. (2550). Holistic Assessment and Communication: Physical Aspect. การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสัมพันธ์.
สุวคนธ์ กุรัตน์ และคณะ. (2556). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย : มิติใหม่ที่ท้าทายบทบาทของพยาบาล.วิทยาลัยพยาบาลศรีมหาสารคาม สถาบันพระบรมราชชนก สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข กระทรวงสาธารณสุข.
แสวง บุญเฉลิมวิภาส. (2550). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย : ความจริงทางการแพทย์กับขอบเขตทางกฎหมาย วารสารเกื้อการุณย์ 14, 1 (ก.ค.-มิ.ย. 2550) 67
แสวง บุญเฉลิมวิภาส และ ไพศาล ลิ้มสถิตย์. (บ.ก.). (2552). ก่อนวันพลัดใบ หนังสือแสดงเจตนา การจากไปในวาระสุดท้าย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เดือนตุลา.
แสวง บุญเฉลิมวิภาส. (2554). หนังสือแสดงเจตนาเกี่ยวกับการรักษาพยาบาลในวาระสุดท้ายของชีวิต. ก่อนวันผลัดใบ (พิมพ์ครั้งที่ 4). นนทบุรี: ทีคิวพี.
สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.). (2553). คู่มือผู้ใช้บริการสาธารณสุข กฎหมายและแนวทางการปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ.
อุมาภรณ์ ไพศาลสุทธิเดช. (2549). การดูแลผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้ายที่บ้าน. รวบรวมองค์ความรู้การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (พิมพ์ครั้งที่ 2) (หน้า 114-115). กรุงเทพฯ: กิจการโรงพิมพ์ องค์การสงเคราะห์ ทหารผ่านศึก.
Altilio, T., Otis-Green, S. (2011). Oxford Textbook of Palliative Social Work. New York, NY: Oxford University Press.
Beresford, P., Adshead, L, Croft, S. (2007). Palliative care, social work, and service users: making life possible. London: Jessica Kingsley.
Reith, M., Payne, Malcolm. (2009). Social Work in End-of-Life and Palliative Care. Chicago, Illinois: LYCEUM BOOKs,Inc.
งานวิจัยและวิทยานิพนธ์
กนกวรรณ โภคา (2552). ศึกษาการรับรู้การปฏิบัติเชิงวัฒนธรรมในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายของพยาบาลวิชาชีพ โรงพยาบาลระดับตติยภูมิ สังกัดกระทรวงสาธารณสุข. พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต การบริหารการพยาบาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
จุฑามาศ วารีแสงทิพย์. (2553). การฟื้นฟูคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายด้วยธรรมปฏิบัติ. วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต, พระพุทธศาสนา, บัณฑิตวิทยาลัย, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
ฐิติมา โพธิศรี. (2550). การดูแลแบบประคับประคองสำหรับผู้ป่วยระยะสุดท้ายของชีวิต: จากโรงพยาบาลสู่บ้าน. พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต การพยาบาลผู้ใหญ่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ทิพวรรณ วีระกุล. (2546). การดูแลผู้สูงอายุระยะสุดท้ายในสถานสงคราะห์คนชรา. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาการบริหารและนโยบายสวัสดิการสังคม, คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
พระสรรเสริญ รัตนเกษตร. (2557). ความรู้ของพระนิสิตชั้นปริญญาตรีที่มีต่อการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย: กรณีศึกษาพระนิสิตมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วังน้อย จังหวัดอยุธยา. สังคมสงเคราะห์ศาสตรมหาบัณฑิต (การบริหารและนโยบายสวัสดิการสังคม) คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
รุ่งทิวา จุลยามิตรพร. (2556).การพัฒนาโปรแกรมการตัดสินใจเชิงจริยธรรมในการจัดการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายของพยาบาลวิชาชีพโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า. พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต แขนงวิชาการบริหารการพยาบาล มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
ระนอง สรวยเอี่ยม. (2541). จริยศาสตร์กับปัญหาจริยธรรมในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายใกล้ตาย. ปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต จริยศาสตร์ศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล
วรลักษณ์ เจริญศรี. (2556). กระบวนการตัดสินใจของผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้ายและญาติ/ผู้ดูแลในการเข้ารับบริการที่สถานบำบัดอโรคยศาลวัดคำประมง ตำบลสว่าง อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร. ภาควิชาสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
สุกัญญา มีสกุลทอง. (2556). การสร้างความผูกพันในงานของบุคลากรทางการแพทย์ที่ดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. กรุงเทพฯ: พัฒนาแรงงานและสวัสดิการมหาบัณฑิต คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
สุวภรณ์ แนวจำปา. (2554). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายใกล้ตายเชิงพุทธบูรณาการ. พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย
สุราณี ชาญฤทธิ์วัฒนะ (2554). การวิเคราะห์สถานการณ์ทางคลินิกเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายในหอผู้ป่วยกึ่งวิกฤตอายุรกรรม โรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่. พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต การพยาบาลผู้ใหญ่ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
อรรถกาญจน์ ธนทวีสกุล. (2556). คุณภาพชีวิตและความต้องการการสนับสนุนทางสังคมของผู้ดูแลผู้ป่วยโรคมะเร็งระยะสุดท้าย. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาการบริหารและนโยบายสวัสดิการสังคม, คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
สื่ออิเลคทรอนิคส์
กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. (2557). แนวทางการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. สืบค้นเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2558 จาก http://www.dms.moph.go.th
กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. (2560). ข้อมูลพื้นฐานโรงพยาบาลในสังกัดสำนักงานปลัด กระทรวงสาธารณสุข. สืบค้นเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2558 จาก http://opendata.moph.go.th/fopd/dataHospital2560.pdf
กุลนิษฐ์ ดำรงสกุล. (2557). ผู้ดูแลกับการรับมือด้านความสัมพันธ์ในการดูแลผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้าย. งานสังคมสงเคราะห์: โรงพยาบาลจุฬาภรณ์. สืบค้นเมื่อวันที่ 23 กันยายน 2558 จาก https://www.gotoknow.org/posts/572648
กุลนิษฐ์ ดำรงสกุล. (2560). บทความเรื่อง "วาระสุดท้าย" ส่งเข้าประกวดเรื่องเล่าจากใจ งาน Siriraj Palliative Care Day 2017. สืบค้นเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน 2560 จาก https://www.gotoknow.org/posts/639273
วีรมลล์ จันทรดี. (2556). การแจ้งความจริง: บทบาทที่ท้าทายนักสังคมสงเคราะห์. สืบค้น 18 กุมภาพันธ์ 2557, จากhttp://www.medsocthai.org/index.php/2013-03-14-07-14-45/68-2015-10-01-15-18-45
ถนอมขวัญ ทวีบูรณ์. (มปป.) การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย. ภาควิชาการพยาบาลรากฐาน คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. สืบค้นเมื่อ 23 กันยายน 2558 จาก http://www.elearning.ns.mahidol.ac.th/Patients-with-end- stage/__16 .html
รัชณีย์ ป้อมทอง. (2555). การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย (End of life care) สืบค้นเมื่อ 27 กันยายน 2558 จาก https://www.gotoknow.org/posts/516235.
สุรชัย เลี้ยงบุญเลิศชัย. (2554). จัดระเบียบสํานักงานทนายความ. สืบคน 21 มิถุนายน2557, จาก http://www.lawyerscouncil.or.th/2011/index.php?name= knowledge
การสัมภาษณ์เชิงลึก
เยาวเรศ คำมะนาด. นักสังคมสงเคราะห์ชำนาญการและนายกสมาคมนักสังคมสงเคราะห์ทางการแพทย์ไทย. โรงพยาบาลขอนแก่น. (20 ตุลาคม 2559). สัมภาษณ์.
วีรมลล์ จันทรดี. ผู้ชำนาญการพิเศษนักสังคมสงเคราะห์ 7. ศูนย์ชีวาภิบาล ฝ่ายสวัสดิการสังคม โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย. (17 กันยายน 2559). สัมภาษณ์.
สุกุญญา ปฐมระวี. นักสังคมสงเคราะห์ (หัวหน้างานสิทธิประโยชน์ผู้ป่วย). โรงพยาบาลสงขลานครินทร์. (21 ตุลาคม 2559). สัมภาษณ์.
อรุณรัตน์ เหล็กเพชร. รองหัวหน้างานสังคมสงเคราะห์. โรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่. (19 ตุลาคม 2559). สัมภาษณ์.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ผลงานที่ตีพิมพ์ในวารสารสังคมสงเคราะห์ศาสตร์เป็นลิขสิทธิ์ของวารสารสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และวารสารสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ขอสงวนสิทธิในการเผยแพร่ผลงานที่ตีพิมพ์ในแบบรูปเล่มและทางสื่ออิเล็กทรอนิกส์อื่นใด
บทความหรือข้อความคิดเห็นใดๆ ที่ปรากฏในวารสารสังคมสงเคราะห์ศาสตร์เป็นความรับผิดชอบของผู้เขียนโดยเฉพาะ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และบรรณาธิการไม่จําเป็นต้องเห็นด้วยหรือร่วมรับผิดชอบใดๆ
