การศึกษาระบบอุปถัมภ์กับปัญหาสังคมไทย: การประยุกต์ใช้ของนักสังคมสงเคราะห์วิชาชีพ

บทคัดย่อ

การศึกษาเรื่อง “ระบบอุปถัมภ์” เป็นสิ่งพบเห็นโดยกว้างขวางในงานเขียนเกี่ยวกับการเมืองการปกครองเป็นหลัก นักวิชาการและนักวิเคราะห์มักจะมองว่าระบบอุปถัมภ์เป็นอุปสรรคสำคัญของการพัฒนาการเมืองการปกครอง เป็นต้นตอของปัญหาการทุจริต หรือทำให้การพัฒนาระบอบประชาธิปไตยล้าหลัง-ไม่ก้าวหน้าเท่าที่ควร เป็นอุปสรรคต่อระบบเศรษฐกิจเสรี การกระจายอำนาจและการปฏิรูประบบราชการ อันที่จริง เมื่อพิจารณาว่า การเมืองการปกครอง เศรษฐกิจเสรี การกระจายอำนาจ หรือแม้แต่การปฏิรูประบบราชการล้วนเป็นเรื่องที่แนบแน่นกับชีวิตความเป็นอยู่ของคนสังคม ระบบอุปถัมภ์จึงเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ปัญหาสังคมและสวัสดิการสังคม ตลอดจนการสังคมสงเคราะห์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
การศึกษาระบบอุปถัมภ์มีอยู่มากมายและไม่ได้มีเฉพาะในสังคมไทย แต่เป็นประเด็นของประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก (Brinkerhoff & Goldsmith, 2004; Darabont, 2010; Muno, 2010) ระบบอุปถัมภ์ยังคงดำรงอยู่ในประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก แม้ว่าจะมีความพยายามต่อสู้กับระบบอุปถัมภ์ผ่านทางกลไกการสร้างเศรษฐกิจเสรี (economic liberalization) การสร้างระบอบประชาธิปไตย (democratization) และการปฏิรูประบบราชการ (civil service reform) ทว่า ประเทศกำลังพัฒนาหลายประเทศก็ยังคงมีระบบอุปถัมภ์ฝังรากเหง้าแนบแน่นอยู่ในสังคม โดยตัวของระบบอุปถัมภ์ที่ก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมในการบริหารจัดการอย่างกว้างขวาง (อาทิ การเล่นพรรคเล่นพวก การใช้เส้นสายในการเข้าทำงานหรือเลื่อนตำแหน่ง) ถือว่าเป็นปัญหาสังคมประการหนึ่ง นอกจากนั้น ปัญหาหวยใต้ดิน ปัญหาการคอร์รัปชั่น ปัญหาผลประโยชน์ส่วนตัวขัดแย้งกับประโยชน์ส่วนรวมก็มีความเชื่อมโยงกับระบบอุปถัมภ์โดยตรง (นพนันท์ วรรณเทพสกุล. 2554; สิทธิโชค ลางคุลานนท์. 2552)
ระบบอุปถัมภ์ หรือบางครั้งมีผู้เรียกว่า ความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์หรือความสัมพันธ์ในแนวดิ่งมีนักวิชาการให้ความเห็นอย่างหลากหลาย ในที่นี้นำมาอภิปรายเชื่อมโยงกับปัญหาสังคมและสังคมสงเคราะห์ไทยเป็นการสังเขปและเพื่อนำไปสู่การแสวงหาความกระจ่างชัดยิ่งขึ้นในโอกาสต่อไป