การถ่ายทอดบทแหล่เทศน์มหาชาติ กัณฑ์กุมาร กับการสร้างศรัทธาผ่านอารมณ์สะเทือนใจ
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มุ่งศึกษาการถ่ายทอดเวสสันดรชาดก กัณฑ์กุมาร ผ่านบทแหล่เทศน์มหาชาติในสังคมไทยร่วมสมัย โดยเก็บข้อมูลจากวีดิทัศน์จ จำนวน 20 ชุด และการเก็บข้อมูลภาคสนามในกรุงเทพมหานครระหว่าง พ.ศ. 2559-2562 จำนวน 10 ครั้ง ผลการศึกษาพบว่าการเทศน์กัณฑ์กุมารในปัจจุบันมีระยะเวลาการเทศน์ลดลงเพราะต้องปรับให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนเมืองสมัยใหม่ โอกาสในการเทศน์เปลี่ยนไปเป็นการเทศน์นอกช่วงเวลาเทศกาลมากขึ้น และกลุ่มคนที่เข้าร่วมพิธีเปลี่ยนจากคนในชุมชนใกล้วัดมาเป็นกลุ่มคนที่มีความสัมพันธ์กับหน่วยงานต่างๆ ที่จัดเทศน์มหาชาติมากขึ้น ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ส่งผลต่อการเทศน์กัณฑ์กุมารที่มีความยาวมาก ทำให้พระผู้เทศน์ต้องเลือกเทศน์เฉพาะเนื้อความส่วนสำคัญจากร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก ประกอบกับบทแหล่นอกที่ช่วยขยายความเหล่านั้นให้โดดเด่น ตอนที่นิยมนำมาเทศน์ได้แก่ตอนพระเวสสันดรบริจาคพระชาลีและพระกัณหาและตอนที่แสดงการพลัดพรากและคร่ำครวญของพระเวสสันดร พระนางมัทรี และพระชาลีกัณหา การเทศน์มหาชาติยังใช้กลวิธีทางวรรณศิลป์ต่างๆ คือการละความและขยายความ การเล่นเสียงและเล่นคำ และการเลือกใช้ถ้อยคำสำนวนที่มีวรรณศิลป์ ประสานกับทำนองและศิลปะการเทศน์ เพื่อช่วยสร้างเอกภาพในการเล่าเรื่อง สร้างจินตภาพที่แจ่มชัด และเน้นย้ำภาพจำของตัวละครและเหตุการณ์ในเรื่องให้ประทับในใจผู้ฟัง การประสานวรรณศิลป์เหล่านี้ช่วยสื่อแนวคิดเรื่องทานบารมีที่บำเพ็ญได้ยากยิ่งผ่านอารมณ์สะเทือนใจ ทำให้ผู้ฟังเกิดศรัทธาในการทำทาน บรรลุจุดประสงค์ของพิธีกรรมการเทศน์แม้ว่าจะอยู่ในบริบทที่ประเพณีเปลี่ยนแปลงไปจากในอดีต
Article Details
เอกสารอ้างอิง
ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต. (2561). กลอนกานท์ งานสุนทรภู่. กรุงเทพฯ: บริษัทธนาเพรส จำกัด.
ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต. (2562). สมุทรโฆษคำฉันท์ คำฉันท์ซึ่งควรอุโฆษ. กรุงเทพฯ: บริษัทธนาเพรส จำกัด.
ดวงมน จิตร์จำนงค์. (2544). คุณค่าและลักษณะเด่นของวรรณคดีไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
นันทา ขุนภักดี. (2559). การอ่านร้อยกรองทำนองไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มติชนปากเกร็ด. (เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เนื่องในโอกาสมหามงคลฉลองทรงพระเจริญพระชนมายุ 60 พรรษา 2 เมษายน พ.ศ.2558)
ประคอง นิมมานเหมินท์. (2551). นิทานพื้นบ้านศึกษา. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่ผลงานวิชาการ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
พจนานุกรมศัพท์สังคมวิทยา ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. (2524). กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.
พัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์), หลวง. (2498). นิราศหนองคาย. พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์. (งานพระราชทานเพลิงศพ รองอำมาตย์โท ขุนสันทัดวุฒิวิถี (สวน สันทัดวุฒิ) 20 มีนาคม พ.ศ. 2498).
มานพ ปาละพันธ์, พระครูวินัยธร. (2552). รูปแบบการสืบสานและการพัฒนาทำนองแหล่เทศน์ มหาชาติภาคกลาง. วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาวัฒนธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2545). พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมอังกฤษ-ไทย. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.
ร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก. (2558). กรุงเทพฯ: คณะสงฆ์วัดพระเชตุพน. (จัดพิมพ์เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตน์ราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เนื่องในวโรกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ).
วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม 1. (2540). พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.
สถิตย์ เสมานิล. (2539). วิสาสะ. เล่ม 1. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: ต้นอ้อ แกรมมี่.
เสฐียรโกเศศ. (2540). ประเพณีต่างๆ ของไทย. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา.
เสฐียรโกเศศ. (2546). การศึกษาวรรณคดีแง่วรรณศิลป์. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ: ศยาม.
เสภาเรื่อง ขุนช้าง-ขุนแผน. (2545). พิมพ์ครั้งที่ 19. กรุงเทพฯ: บรรณาคาร.
สุภาพรรณ ณ บางช้าง. (2524). มหาชาติและประเพณีการเทศน์มหาชาติ. ในธรรมสถาน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. มหาชาติ. กรุงเทพฯ: ธรรมสถาน.
หรีด เรืองฤทธิ์. (2504). ประชุมแหล่เครื่องเล่นมหาชาติ พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์วัฒนพาณิช.
อาทิตย์ ชีรวณิชย์กุล. (2552). ทานและทานบารมี: ความสำคัญที่มีต่อการรังสรรค์วรรณคดีไทยพุทธศาสนา. วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย ภาควิชาภาษาไทย คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
Bull, Michael and Mitchell, Jon P., (ed.). (2016). Ritual, performance and the senses. London: Bloomsbury Academic.
Cuddon, J. A., (1999). Dictionary of literary terms and literary theory. 4th edition. London: Penguin Books.
Pelikan, Jaroslav. (2005). Faith. In Lindsay Jones, editor in chief. Encyclopedia of religion, pp.2954-2959. Vol. 5. 2nd edition. Macmillan Reference USA: Michigan.
Turner, Victor. (1967). The forest of symbols: aspects of Ndembu ritual . New York: Cornell University Press.
ข้อมูลสัมภาษณ์
พระครูโฆสิตธรรมากร. (2562, 3 มีนาคม). ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสุวรรณารามราชวรวิหาร แขวงศิริราช เขตบางกอกน้อย กรุงเทพฯ. (บทสัมภาษณ์)
