ระหัดวิดน้ำลำตะคองและเหมืองฝายสีคิ้ว: ภูมิปัญญาการจัดการทรัพยากรน้ำของชุมชนเกษตรกรรมบริเวณลุ่มน้ำลำตะคอง จ.นครราชสีมา

บทคัดย่อ

          ภูมิปัญญาดั้งเดิมสำหรับใช้จัดการทรัพยากรน้ำในบริเวณลุ่มน้ำลำตะคองมีสถานภาพสุ่มเสี่ยงและยังไม่ได้รับการปกป้องคุ้มครอง บทความนี้มีจุดประสงค์เพื่อนำเสนอผลการศึกษาภูมิปัญญาระหัดวิดน้ำและระบบเหมืองฝาย สำหรับใช้ยืนยันคุณค่าในฐานะมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม โดยใช้วิธีการทบทวนวรรณกรรม และการสำรวจ ควบคู่กับการพัฒนาเครือข่าย นักวิจัยร่วมกับคนในท้องถิ่น สำหรับขับเคลื่อนกระบวนการสืบค้น ถอดองค์ความรู้ และขยายผลไปสู่การถ่ายทอดคุณค่าสู่สาธารณชน ภายใต้ความร่วมมือจากชุมชน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียกลุ่มต่าง ๆ เก็บข้อมูลจากพื้นที่อำเภอปากช่อง อำเภอสีคิ้ว และอำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา ในระหว่างปี พ.ศ. 2557-2560 ผลการศึกษาพบว่า ระหัดวิดน้ำและระบบเหมืองฝาย ถูกสืบทอดอยู่ในกลุ่มประชากรชาวไทโคราช ไตยวน และไทลาว โดยเป็นภูมิปัญญาสำหรับใช้จัดการน้ำและขยายพื้นที่ ชลประทานเพื่อการเกษตรกรรม ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่สนับสนุนให้เกิดการตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนเกษตรกรรมในบริเวณตอนต้น และตอนกลางของลุ่มน้ำลำตะคองได้อย่างมั่นคง ภายใต้ข้อจำกัดทางกายภาพของพื้นที่ลาดเอียงเชิงเขา และมีความเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมการทำนาทดน้ำที่เก่าแก่ของกลุ่มชาติพันธุ์ผู้พูดภาษาตระกูลไท-กะได ซึ่งตั้งถิ่นฐานกระจายอยู่ในเขตภูเขาบริเวณตอนบนของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนภาคพื้นทวีป ผลการสำรวจพบว่า ในปัจจุบันลุ่มน้ำลำตะคองเป็นแหล่งที่มีระหัดวิดน้ำหลงเหลืออยู่มากที่สุดในประเทศไทย โดยสามารถจัดทำทะเบียนระหัดวิดน้ำตลอดแนวลำน้ำได้จำนวน 187 หลัง ทะเบียนช่างตีระหัดพื้นบ้านจำนวน 25 ราย และทะเบียนฝายโบราณที่ปรากฏอยู่ในเขตอำเภอสีคิ้วจำนวน 14 แห่ง ซึ่งผลจากการศึกษานี้ สามารถบ่งชี้คุณค่าความสำคัญของแหล่งมรดกทางวัฒนธรรม และสร้างฐานข้อมูลสำหรับใช้ขับเคลื่อน กระบวนการนำเสนอระหัดวิดน้ำลำตะคอง และเหมืองฝายสีคิ้วให้เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติในวาระต่อไป

คำสำคัญ: มรดกทางวัฒนธรรม มรดกสิ่งก่อสร้างพื้นถิ่น ระหัดวิดน้ำ เหมืองฝาย ลำตะคอง