จิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานจากจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยเรื่องจิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานจากจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาทนี้เป็นส่วนหนึ่งที่ได้จากงานวิจัยเรื่องการสร้างสรรค์จิตรกรรมดิจิทัลประกอบสื่อการท่องเที่ยวเสมือนจริงเพื่อส่งเสริม ความรู้ทางพุทธศาสนาผ่านจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถ วัดปราสาท จังหวัดนนทบุรี โดยวัตถุประสงค์คือ เพื่อศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาท และนำข้อมูลที่ได้มาสร้างสรรค์จิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานจากจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาท งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยแบบผสมระเบียบวิธี (Mixed methodology) โดยได้ทำการศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับจิตรกรรมฝาผนังในประเทศไทยและภายในอุโบสถวัดปราสาท แนวคิดและทฤษฎีทางศิลปะ สัญศาสตร์ การเล่าเรื่อง ทฤษฎีทางดิจิทัลอาร์ต ทฤษฎีที่เกี่ยวกับการอนุรักษ์ศิลปกรรมโบราณ, และทฤษฎีที่เกี่ยวกับการสร้างภาพสันนิษฐานศิลปกรรมไทยโบราณ เพื่อช่วยให้เข้าใจและเป็นพื้นฐานสำคัญในการสร้างสรรค์จิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานจากต้นแบบที่ชำรุดไปแล้วให้มากที่สุด จากนั้นประเมินผลงานที่ได้สร้างสรรค์โดยกลุ่มตัวอย่างที่มาจากผู้รับชม

ผลการวิจัยพบว่า ภาพจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาทนี้สร้างขึ้นราวสมัยอยุธยาตอนกลางช่วงปลาย มีการกล่าวอ้างว่าสร้างโดย "พระเจ้าปราสาททอง" ในช่วงที่ท่านทรงยังไม่ได้ขึ้นเป็นกษัตริย์ จิตรกรรมฝาผนังแห่งนี้เป็นฝีมือสกุลช่างนนทบุรี และถือได้ว่ามีความเก่าแก่มากที่สุดในจังหวัดนนทบุรี ในปัจจุบันมีความเสียหายอย่างมาก เทคนิคที่ใช้คือจิตรกรรมสีฝุ่นผสมกาวกระทิน มีลักษณะเป็นภาพเขียนบอกเล่าเรื่องเนื้อหาทางพระพุทธศาสนา โดยสามารถแบ่งกลุ่มตามเนื้อหาของภาพเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ได้ 3 กลุ่ม คือ 1) ภาพแสดงอดีตพระพุทธเจ้า ที่ปรากฏในส่วนพื้นผนังด้านบน 2) กลุ่มภาพเทพพนมยืน ที่อยู่ในตำแหน่งระหว่างภาพทศชาติชาดก และ 3) ภาพแสดงทศชาติชาดกที่อยู่ในระดับพื้นผนังทางด้านซ้ายและขวาภายในอุโบสถ ด้านการจัดวางตำแหน่งของภาพมีลักษณะคล้ายคลึงกันกับตำแหน่งของภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนปลายและรัตนโกสินทร์ตอนต้นหลายแห่งที่ร่วมสมัยเดียวกัน เช่น วัดช่องนนทรี (กรุงเทพฯ) วัดชมภูเวก (จ.นนทบุรี) วัดสุวรรณารามราชวรวิหาร (กรุงเทพฯ) วัดบางยี่ขัน (กรุงเทพฯ) วัดใหม่เทพนิมิตร (กรุงเทพฯ) ฯลฯ หากแต่การเรียงตำแหน่งแตกต่างกันออกไป ทั้งนี้จากกลุ่มที่ได้ทำการเปรียบเทียบ พบว่าตำแหน่งกลุ่มภาพทศชาติชาดกของวัดช่องนนทรีใกล้เคียงกับวัดปราสาทมากที่สุด แต่จะแตกต่างตรงที่การจัดเรียงเรื่องราวเท่านั้น

โดยภาพทศชาติชาดกในอุโบสถวัดปราสาทแสดงทั้งหมด 10 ช่อง มีจำนวน 4 ช่อง ลบเลือนหมดแล้ว ที่ยังคงปรากฏอยู่ ได้แก่ ภาพสุวรรณสามชาดก เนมิราชชาดก มโหสถชาดก พรหมนารถชาดก วิธุรชาดก และเวสสันดรชาดก ในส่วนด้านล่างของทุกภาพราว 20% จากทั้งหมดของแต่ละภาพลบเลือนไปแล้ว ด้านรูปแบบของตัวภาพ การเขียนเครื่องทรงและการตัดเส้นใส่รายละเอียดต่าง ๆ ใกล้เคียงกับตัวภาพในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ตัวพระส่วนใหญ่แต่งเครื่องสูงแบบกษัตริย์ สวมชฎายอดชัย มีทั้งสวมฉลององค์และไม่สวมฉลององค์ ที่สวมฉลององค์จะแสดงเป็นเสื้อแขนสั้นประดับด้วยรัดองค์หรือรัดพัสตร์ และปล่อยชายเสื้อ ซึ่งรูปแบบนี้ไม่ค่อยพบเห็นในจิตรกรรมไทยช่วงสมัยใกล้เคียงกันมากนัก ส่วนสนับเพลาไม่มีการใส่ลายผ้าใช้เพียงการตวัดเส้นแสดงรอยยับของผ้าเท่านั้น ส่วนเครื่องประดับถนิมพิมพาภรณ์ของตัวภาพจะปรากฏ พาหุรัด ทองกร ทองบาท หากตัวภาพไม่สวมฉลององค์จะมีกรองคอ สังวาล ทับทรวง ด้วย ส่วนตัวนางที่แสดงถึงชนชั้นสูงจะแต่งเครื่องสูงแบบกษัตริย์ มีถนิมพิมพาภรณ์เช่นเดียวกันกับตัวพระ โดยสวมรัดเกล้ายอด และห่มสไบ ตัวกากมีปรากฏหลายแบบ ถ้าเป็นเหล่าขุนนางตัวภาพมีการสวมเสื้อ บางตัวภาพมีรัดองค์ ปล่อยชายเสื้อ และสวมหมวกคล้ายหมวกหนังประดับลวดลาย หมวกลักษณะนี้ไม่ปรากฏที่งานจิตรกรรมแหล่งอื่น ๆ ทั้งนี้หลายตัวภาพมีการใช้ผ้ารัดสะเอวด้วย

ด้านผลงานสร้างสรรค์ ผู้วิจัยได้ทำคัดเลือกตัวอย่างจิตรกรรมฝาผนังแบบเจาะจงจำนวน 4 ภาพ คือ ภาพสุวรรณสามชาดก ภาพเนมิราชชาดก ภาพวิธุรชาดก และภาพเวสสันดรชาดก มาใช้เป็นแนวทางในการสร้างสรรค์ผลงานด้วยเทคนิคจิตรกรรมดิจิทัลครั้งนี้ โดยผลการประเมินผลงาน พบว่ากลุ่มตัวอย่างผู้ที่ได้รับชมผลงานส่วนใหญ่ ไม่รู้จักและไม่เคยไปวัดปราสาทแห่งนี้ ในความคิดเห็นของกลุ่มตัวอย่างต่อผลงานชุด “จิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานจากจิตรกรรมฝาผนังอุโบสถวัดปราสาท” พบว่า มีความพึงพอใจโดยรวมในระดับ “มากที่สุด” โดย “จิตรกรรมดิจิทัลสันนิษฐานฯ ภาพเวสสันดรชาดก” มีคะแนนความพึงพอใจมากที่สุด นอกจากนั้นด้านประโยชน์ที่ได้รับจากผลงาน ได้รับผลคะแนนในระดับมากขึ้นไปในทุกประเด็น โดยส่วนใหญ่มีความเห็นว่าผลงานชุดนี้สามารถทำให้เข้าใจเกี่ยวกับความรู้ทางพุทธศาสนามากขึ้นได้ ที่ได้คะแนนรองลงมาคือ การเป็นส่วนหนึ่งในการช่วยอนุรักษ์ศิลปะวัฒนธรรมไทย, การเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ผู้คนสนใจในวัดปราสาทแห่งนี้มากขึ้น, ความมีคุณค่าต่อสังคมและชุมชนของผลงาน, และความสามารถในการนำไปต่อยอดและพัฒนาในส่วนอื่น ๆ ต่อไปได้ ตามลำดับ ทำให้เห็นได้ว่าสื่อที่ได้สร้างสรรค์ขึ้นนี้สามารถเป็นแนวทางหนึ่งในการอนุรักษ์และส่งเสริมความรู้ ความเข้าในจิตรกรรมฝาผนังของไทยได้ทางหนึ่ง รวมถึงยังสามารถทำให้ถึงเนื้อหาทางพระพุทธศาสนาได้อีกด้วย