แนวทางการออกแบบนวัตกรรมผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพในสังคมผู้สูงอายุ

บทคัดย่อ

การเข้าสู่สังคมสูงวัยเป็นพลวัตทางสังคมที่ส่งผลต่อโครงสร้างเศรษฐกิจ คุณภาพชีวิต และระบบสาธารณสุข โดยเฉพาะการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุในชีวิตประจำวันซึ่งมีความเสี่ยงต่อโรคเรื้อรังและอุบัติเหตุจากการเสื่อมถอยของร่างกาย แม้ปัจจุบันจะมีผลิตภัณฑ์ติดตามสุขภาพและอุปกรณ์อัจฉริยะ (smart products) จำนวนมาก แต่การออกแบบส่วนใหญ่ยังมุ่งผู้ใช้วัยทำงานหรือผู้ที่คุ้นเคยเทคโนโลยี ส่งผลให้เกิดช่องว่างด้านความเหมาะสมในการใช้งานสำหรับผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดด้านการรับรู้ การเคลื่อนไหว และความชำนาญด้านดิจิทัล งานวิจัยนี้มุ่งเน้นการศึกษาคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์สุขภาพอัจฉริยะที่เหมาะสมกับผู้สูงอายุ และพัฒนาแนวทางการออกแบบอุตสาหกรรมที่ผสานประโยชน์ใช้สอย ประสบการณ์ใช้งาน และสุนทรียภาพควบคู่กัน

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ ได้แก่ 1) สำรวจความต้องการคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพที่มีความเหมาะสมกับกลุ่มผู้สูงอายุ และ 2) ค้นหาแนวทางการออกแบบผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพที่ตอบสนองความต้องการของผู้สูงอายุ การดำเนินงานวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน ประกอบด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้เชี่ยวชาญด้านการดูแลสุขภาพจำนวน 5 ท่าน การประเมินต้นแบบการออกแบบ 4 แนวทาง โดยผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบอุตสาหกรรมจำนวน 3 ท่าน และการสำรวจความพึงพอใจจากกลุ่มผู้สูงอายุ

ระเบียบวิธีวิจัยเป็นการวิจัยแบบผสมผสาน (mixed methods) เริ่มจากการศึกษาข้อมูลทุติยภูมิและรวบรวมกรณีศึกษาผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพที่ได้รับการตีพิมพ์ หรือ ได้รับรางวัลระดับนานาชาติ จำนวน 24 ชิ้น เพื่อจำแนกรูปแบบการใช้งานและประเภทเทคโนโลยี จากนั้นพัฒนาเครื่องมือวิจัยเป็นแบบสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) และดำเนินการสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญด้านการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุจำนวน 5 ท่าน เพื่อประเมินความเหมาะสมด้านคุณสมบัติสำหรับผลิตภัณฑ์สุขภาพอัจฉริยะ โดยใช้เกณฑ์ให้คะแนนความเหมาะสม เพื่อจัดลำดับคุณสมบัติ ขั้นต่อมาผู้วิจัยนำข้อค้นพบมาพัฒนาแนวคิดและออกแบบต้นแบบผลิตภัณฑ์จำนวน 4 แนวทาง (prototype concepts) โดยการพัฒนาอุปกรณ์วัดอุณหภูมิร่างกายสำหรับผู้สูงอายุ เพื่อเป็นเครื่องมือทดลองด้านรูปทรง การจับถือ การแสดงผลด้วยแสงหรือสัญลักษณ์ และการประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบอุตสาหกรรมจากนั้นจึงให้ผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์จำนวน 3 ท่านประเมินความเหมาะสมของต้นแบบทั้ง 4 แบบในหลายมิติ ได้แก่ แนวคิด รูปทรงหรือขนาด สีและผิวสัมผัส ความแข็งแรงหรือความปลอดภัย วัสดุ และคุณสมบัติการใช้งาน พร้อมทั้งเก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากผู้สูงอายุอายุ 60 ปีขึ้นไปจำนวน 15 คน ตามแนวคิดผู้ใช้เป็นศูนย์กลางโดยศึกษาความต้องการและบริบทของผู้ใช้ผ่านการสังเกตจริง และทดสอบผลิตภัณฑ์ต้นแบบกับกลุ่มผู้สูงอายุ ด้วยแบบสอบถามความพึงพอใจมาตราส่วน 5 ระดับ และวิเคราะห์ผลด้วยสถิติเชิงพรรณนา (ค่าเฉลี่ยและส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน)

ผลการวิจัยพบว่า 1) จากการศึกษากลุ่มตัวอย่างผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพ 24 ชิ้นสามารถจำแนกผลิตภัณฑ์ตามรูปแบบการใช้งานเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่ อุปกรณ์สวมใส่ (wearable device) อุปกรณ์พกพา (portable devices) และอุปกรณ์ใช้ในบ้านหรือระบบบริการ (home-based and service devices) โดยเทคโนโลยีที่พบร่วมกันคือระบบเซนเซอร์ การเชื่อมต่อกับสมาร์ทโฟนหรือระบบอินเทอร์เน็ตของสรรพสิ่ง (Internet of Things: IoT) และกลไกแจ้งเตือนเพื่อความปลอดภัยหรือการติดตาม 2) ผลการสัมภาษณ์และให้คะแนนจากผู้เชี่ยวชาญด้านการดูแลสุขภาพ 5 ท่านชี้ว่า คุณสมบัติที่เหมาะสมสูงสุด สำหรับผู้สูงอายุ ได้แก่ การวัดอุณหภูมิร่างกาย ความดันโลหิต อัตราการเต้นของหัวใจ การติดตามกิจกรรม ระดับออกซิเจนในเลือด และการตรวจจับการนอนหลับ ขณะที่การตรวจจับการล้มมีความเหมาะสมรองลงมา ส่วนการตรวจน้ำตาลในเลือด และการตรวจกลูเตนในอาหารมีค่าความเหมาะสมต่ำ 3) ผู้วิจัยนำข้อค้นพบไปพัฒนาแนวคิดต้นแบบผลิตภัณฑ์จำนวน 4 แนวทาง โดยใช้อุปกรณ์วัดอุณหภูมิร่างกายสำหรับผู้สูงอายุเป็นกรณีทดลองด้านรูปทรง การจับถือ การแสดงผลด้วยแสงหรือสัญลักษณ์ และการสื่อสารสถานะ เมื่อประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบอุตสาหกรรม 3 ท่านในหลายมิติ ได้แก่ แนวคิด รูปทรงหรือขนาด สีและผิวสัมผัส ความแข็งแรงหรือความปลอดภัย วัสดุ และคุณสมบัติการใช้งาน พบว่า ผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพสำหรับผู้สูงอายุแบบที่ 3 มีความเหมาะสมภาพรวมสูงที่สุด โดยหัวข้อ แนวคิดการออกแบบมีความน่าสนใจ อยู่ในระดับมากที่สุด (x̄ = 5.00, S.D. = 0) และหัวข้อรูปทรงหรือขนาดเหมาะสม สีและผิวสัมผัส วัสดุไม่เป็นอันตราย มีความแข็งแรงรองรับการใช้งานอย่างปลอดภัย และคุณสมบัติและประโยชน์ใช้สอย อยู่ในระดับมาก (x̄ = 4.67, S.D. = 0.58) ขณะที่ความแข็งแรงและความปลอดภัยอยู่ในระดับมาก (x̄ = 4.33, S.D. = 0.58) (4) ผลการทดสอบต้นแบบกับผู้สูงอายุ 15 คนพบว่า ผลิตภัณฑ์อัจฉริยะเพื่อการดูแลสุขภาพสำหรับผู้สูงอายุแบบที่ 4 ได้ความพึงพอใจสูงสุดเกือบทุกด้าน โดยเฉพาะการแสดงผลข้อมูลชัดเจนและน่าสนใจ (x̄ = 4.93) ความทันสมัยของเทคโนโลยี (x̄ = 4.80) และสีสัน/ผิวสัมผัส (x̄ = 4.73) สะท้อนว่าต้นแบบที่สื่อสารสถานะได้ชัด ลดภาระการเรียนรู้ และมีสุนทรียภาพเหมาะสมต่อการใช้งานสำหรับผู้สูงอายุ ดังนั้นการจำแนกประเภทผลิตภัณฑ์สุขภาพอัจฉริยะตามรูปแบบการใช้งานและเทคโนโลยี และการกำหนดคุณสมบัติการดูแลสุขภาพที่มีจำเป็นและเหมาะสมสำหรับผู้สูงอายุ ถือเป็นการกำหนดกลยุทธ์การออกแบบผลิตภัณฑ์อัจฉริยะที่เชื่อมโยงหลักการทางการยศาสตร์ การสื่อสารข้อมูลผ่านแสงหรือสัญลักษณ์ ความปลอดภัยของวัสดุ และความสมดุลด้านความงามกับประโยชน์ใช้สอย ซึ่งผลลัพธ์สามารถต่อยอดเป็นกรอบพัฒนาและประเมินผลิตภัณฑ์สุขภาพอัจฉริยะสำหรับผู้สูงอายุ ทั้งในเชิงวิชาการด้านการออกแบบอุตสาหกรรมและการพัฒนานวัตกรรมสุขภาพดิจิทัล เพื่อการเฝ้าระวัง ติดตาม และป้องกันความเสี่ยงในสังคมสูงวัยอย่างเหมาะสมและยั่งยืน