สัญญะในการสื่อความหมายสะท้อนสังคมจีนผ่านศิลปะแสดงสดของจางหวน

บทคัดย่อ

ศิลปะจีนได้ก้าวสู่ความเป็นศิลปะร่วมสมัย เริ่มปรากฎเด่นชัดขึ้นในช่วงทศวรรษ 1980 หลังการปฏิวัติวัฒนธรรมจบลง เมื่อมีการประกาศนโยบาย “4 ทันสมัย” ได้แก่ ความทันสมัยทางเกษตรกรรม อุตสาหกรรม วิทยาศาสตร์เทคโนโลยี และการทหาร ของผู้นำเติ้งเสี่ยวผิง ทำให้เกิดการหลั่งไหลเข้ามาของความรู้ทางฝั่งโลกตะวันตก รวมถึงการเรียนรู้ การเลียนแบบ และการนำรูปแบบตะวันตกมาใช้ เมื่อจีนเปิดประเทศอีกครั้งหลังจากการปฏิรูป การนำเข้าสื่อสิ่งพิมพ์จากตะวันตกและความพยายามทางวิชาการในการแปลเอกสารและการนำความรู้ทางประวัติศาสตร์และทฤษฎีศิลปะสมัยใหม่ของตะวันตกให้กับชาวจีนได้ขยายขอบเขตความเข้าใจของศิลปินร่วมสมัยในระดับนานาชาติ ซึ่งศิลปะแสดงสดในจีนถูกทดลองสร้างสรรค์อย่างจริงจังอีกครั้งหลังจากนิทรรศการศิลปะอาว็อง – การ์ด ปี 1989 โดยการรวมตัวของศิลปินหนุ่มสาว ณ หมู่บ้านตะวันออกปักกิ่ง (Beijing East Village) ซึ่งพวกเขาสร้างผลงานศิลปะโดยอยู่นอกสายตาการเซ็นเซอร์ของรัฐบาล ถือว่าเป็นสิ่งที่ท้าทายต่อการรับรู้ความเข้าใจของสังคม และอำนาจกฎหมายที่เข้มงวดของจีนขณะนั้นเชื่อว่าการใช้ร่างกายเป็นสื่อในการแสดงนั้นจะสามารถสะเทือนอารมณ์ได้มากกว่าผลงานจิตรกรรมและประติมากรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง จางหวน (Zhang Huan) คือหนึ่งในศิลปินคนสำคัญที่มีผลงานโดดเด่น และสร้างแรงสั่นสะเทือนในการบุกเบิกเส้นทางใหม่ของศิลปะจีนร่วมสมัย

งานวิจัยฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการใช้สัญญะในการสื่อความหมาย และวิเคราะห์ศิลปะแสดงสดสะท้อนสังคมจีนของจางหวน ในด้านรูปแบบ แนวคิด และวิธีการนำเสนอเนื้อหาที่สะท้อนสังคมจีน ตั้งแต่ปี 1993-2005 เนื่องจากจางหวนศิลปินร่วมสมัยชาวจีนผู้มีบทบาทสำคัญในการผลักดันขอบเขตของศิลปะแสดงสดในระดับสากล การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารและสื่อต่าง ๆ เช่น หนังสือ ภาพถ่ายผลงานศิลปินที่ตีพิมพ์ลงในนิตยสาร วารสาร บทความวิชาการ เป็นต้น แล้วนำข้อมูลดังกล่าวข้างต้นมาศึกษาวิเคราะห์ร่วมกับการศึกษาสังคมจีน โดยมีขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1) ผ่านการรวบรวมข้อมูลจากเอกสารทุติยภูมิ เช่น หนังสือ สื่อมัลติมีเดีย บทสัมภาษณ์ และการวิจารณ์ศิลปะที่เกี่ยวข้องกับจางหวน พร้อมทั้งรวบรวมประวัติและผลงานศิลปะแสดงสดของจางหวนที่อยู่ในขอบเขตของการศึกษา และทฤษฎีต่าง ๆ ที่ใช้ประกอบในการวิเคราะห์ 2) นำเนื้อหาข้อมูลที่ได้มาแยกแยะเป็นหมวดหมู่ตามลำดับ 3) วิเคราะห์ผลงานของศิลปินในเชิงลึกด้วยกรอบแนวคิดความน่ารังเกียจ (Abjection) และแนวคิดความเป็นอื่น (The Otherness) เพื่อให้เกิดความเข้าใจในพัฒนาการ แนวความคิด รูปแบบของผลงาน และกระบวนการในการสื่อความหมาย 4) สรุปผลการวิจัยและข้อเสนอแนะ โดยใช้วิธีการเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง (Purposive Selection) จากผลงานของจางหวนจำนวน 12 ผลงานที่โดดเด่นที่สุดในสองช่วงทศวรรษ

ผลการวิจัยครั้งนี้พบว่า ในช่วงปี 1993-1998 ศิลปะแสดงสดของจางหวนมักจะแสดงความรุนแรง และท้าทายขีดจำกัดของร่างกาย ขอบเขตกฎเกณฑ์ของสังคมจีน รวมทั้งขนบธรรมเนียมของศิลปะจีนในรูปแบบสัจจะนิยมและศิลปะแบบดั้งเดิม จางหวนได้สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามผลักตัวเองออกจากความเป็นจีนและสังคม รวมไปถึงวัฒนธรรมความเชื่อที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ โดยการวิพากษ์วิจารณ์แสดงออกผ่านศิลปะแสดงสดผ่านสัญญะที่เชื่อมโยงแนวคิดความน่ารังเกียจ (Abjection) ของจูเลีย คริสเทวา (Julia Kristeva) เช่น ร่างกายที่เปลือยเปล่า สิ่งสกปรก ของเมือกเหลว เลือด และผ้าสีขาว เป็นต้น และในช่วงปี 1998-2005 ผลงานของศิลปินได้เปลี่ยนผ่านไปสู่การสำรวจอัตลักษณ์ส่วนบุคคลและการแสดงออกถึง “ความเป็นอื่น” ภายในพื้นที่ระดับโลก ภายหลังการย้ายไปพำนักในประเทศตะวันตก จางหวนได้ใช้ร่างกายของตนเองในการสำรวจและสะท้อนตัวตน (ความเป็นจีน) ผ่านมุมมองของสายตาชาวตะวันตกศิลปะแสดงสดของจางหวนคือภาษาทางสัญญะในช่วงระยะนี้ได้พัฒนาการไปสู่การใช้สื่อสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม ในการตีความของศิลปะแสดงสด เช่น เตียงราชวงศ์หมิง ฟูกน้ำแข็ง ชุดเนื้อสัตว์ ตัวอักษรจีน กรงขนาดใหญ่ และสถานที่ที่ตอบสนองเนื้อหาการแสดง เป็นต้น งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่าศิลปะแสดงสดของจางหวนเป็นเครื่องมือสำคัญในการสำรวจและวิพากษ์อัตลักษณ์จีนภายใต้การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและการเมืองทั้งในและต่างประเทศ จากข้อค้นพบข้างต้นผู้วิจัยได้ข้อเสนอแนะการวิจัยในอนาคตดังนี้ 1) ผลงานของจางหวนนั้นยังมีอีกเป็นจำนวนมากที่น่าสนใจ และน่าศึกษาค้นคว้า โดยเฉพาะอย่างยิ่งผลงานประติมากรรม และจิตรกรรมที่สร้างขึ้นในระยะหลัง ๆ ยังไม่มีการศึกษาวิจัย และไม่ได้รับการวิเคราะห์อย่างเจาะลึก 2) ควรมีการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับศิลปะแสดงสดในประเทศจีน เพื่อให้เห็นถึงแนวคิด และการสร้างสรรค์ของศิลปินคนอื่น ๆ