โยนิโสมนสิการกับการกำกับสองด้านของปัญญาประดิษฐ์ในภาครัฐ

พิชัย งามบุญอนันต์; ธนวุฒิ สุนทรเดชา

ผู้แต่ง

พิชัย งามบุญอนันต์ นักวิชาการอิสระ
ธนวุฒิ สุนทรเดชา นักวิชาการอิสระ

คำสำคัญ:

โยนิโสมนสิการ, การกำกับปัญญาประดิษฐ์, ภาครัฐ, รัฐประศาสนศาสตร์เชิงพุทธ, ตัวแบบการกำกับด้วยวิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้เสนอกรอบการกำกับปัญญาประดิษฐ์ในภาครัฐ (Artificial intelligence - AI) ที่ผสานหลักโยนิโสมนสิการกับองค์ประกอบการกำกับปัญญาประดิษฐ์ในระดับสากล โดยตั้งต้นจากปรากฏการณ์ที่การใช้งานปัญญาประดิษฐ์ในการบริหารงานภาครัฐมีสองด้านพร้อมกัน ด้านหนึ่งเพิ่มประสิทธิภาพการบริการและการตัดสินใจบนฐานข้อมูลขนาดใหญ่ อีกด้านก่อความลำเอียงเชิงอัลกอริทึม ช่องว่างความรับผิดและการกัดกร่อนความไว้วางใจของประชาชน ผู้เขียนเห็นว่าเครื่องมือกำกับเชิงกฎหมายและเชิงเทคนิคในกรอบสากลยังไม่ครอบคลุมคุณค่าทางจริยธรรมและบริบทวัฒนธรรมของระบบราชการไทย บทความนี้มีวัตถุประสงค์สามประการ 1 วิเคราะห์ปรากฏการณ์สองด้านของปัญญาประดิษฐ์ในภาครัฐผ่านกรณีที่ปรากฏจริง 2. จับคู่วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการสามคู่กับองค์ประกอบการกำกับปัญญาประดิษฐ์ในระดับสากล และ 3. เสนอตัวแบบการกำกับด้วยวิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ (Wise Reflective Governance Framework) สำหรับผู้บริหารภาครัฐ ผลการศึกษาชี้ว่าวิธีคิดแบบเห็นคุณ-โทษ-ทางออกจับคู่กับการประเมินคุณ-โทษ (Risk-Benefit Assessment) วิธีคิดแบบอริยสัจ 4 จับคู่กับวงจรการบริหารความเสี่ยง (Risk Management Cycle) และวิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัยผสานอรรถธรรมสัมพันธ์จับคู่กับการออกแบบปัญญาประดิษฐ์ที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง (Citizen-Centric AI Design) ในขั้นเข้าใจของกระบวนการคิดเชิงออกแบบ ตัวแบบนี้ทำงานบนวงจรการกำกับสี่ชั้น คือ ออกแบบ นำไปใช้ ตัดสินใจ และทบทวน ช่วยให้ผู้บริหารกำกับด้านสว่างให้สร้างคุณค่าสาธารณะและด้านมืดให้ลดความเสี่ยง โดยมีฐานคิดเชิงพุทธรองรับ องค์ความรู้นี้ขยายกรอบของ Alberti (2019) จากกฎหมายปกครองยุโรปสู่รัฐประศาสนศาสตร์เชิงพุทธในไทย และต่อยอดจากศุภกาญจน์ ชยาพัฒน์ และพูไทย วันหากิจ (2568) จากปรากฏการณ์ภาพและเสียงสังเคราะห์ปลอมสู่การกำกับปัญญาประดิษฐ์ในภาครัฐทั้งระบบ

เอกสารอ้างอิง

ณัฐกริช เปาอินทร์ และดนุวัศ สาคริก. (2568). การใช้ประโยชน์จากปัญญาประดิษฐ์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานของรัฐบาลอิเล็กทรอนิกส์: การวิเคราะห์ที่เน้นนโยบายโดยมุ่งเน้นที่ประสิทธิภาพการใช้จ่ายภาครัฐ. วารสารการเมือง การบริหาร และกฎหมาย, 17(2), 95-113.

ณัฐนรินทร์ เนียมประดิษฐ์ และสุปัญญดา สุนทรนนธ์. (2564). การประยุกต์ใช้กระบวนการความคิดเชิงออกแบบเพื่อเป็นเครื่องมือใหม่ในการบริหารการเปลี่ยนแปลงขององค์การในประเทศไทย: ทำอย่างไรและได้อะไร?. วารสารชัยพฤกษ์ภิรมย์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา, 3(1), 1-13.

ปิยะ ปะตังทา และคณะ. (2566). การพัฒนาสมรรถนะเชิงพุทธเพื่อการเรียนรู้เทคโนโลยีดิจิทัลของบุคลากรศาลปกครอง. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 12(2), 1-13.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2559). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม (พิมพ์ครั้งที่ 34). กรุงเทพฯ: มูลนิธิการศึกษาเพื่อสันติภาพ พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต).

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ศุภกาญจน์ ชยาพัฒน์ และพูไทย วันหากิจ. (2568). รู้เท่าทัน “AI Deepfake” ด้วยหลักโยนิโสมนสิการ. วารสาร มจร พุทธปัญญาปริทรรศน์, 10(1), 785-798.

เศรษฐฐากรณ์ วงษ์อารยะสกุล และดาริณี ปันกันสกุล. (2568). การใช้ปัญญาประดิษฐ์ในการบังคับใช้กฎหมาย ขอบเขตของจริยธรรม ผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์มหาวิทยาลัยเอเชียอาคเนย์, 9(2), 37-47.

สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์. (2564). ปัญญาประดิษฐ์ในการให้บริการของภาครัฐ. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2569 จาก https://shorturl.asia/ZiFPH.

สุรพล สุยะพรหม และคณะ. (2567). แนวคิด ทฤษฎีและหลักพุทธธรรมทางการจัดการเชิงพุทธ รัฐศาสตร์ และรัฐประศาสนศาสตร์. พระนครศรีอยุธยา: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

Alberti, I. (2019). The Double Side of Artificial Intelligence in the Public Sector. ActaUniversitatis Sapientiae, Legal Studies, 8(2), 151-165.

Angwin, J. et al. (2016). Machine bias: There'ssoftware used across the country to predict future criminals. and it's biased against blacks. ProPublica. Retrieved May 4, 2026, from https://shorturl.asia/a9FTH.

Buolamwini, J. & Gebru, T. (2018). Gender Shades: Intersectional Accuracy Disparities in Commercial Gender Classification. Proceedings of Machine Learning Research, 81, 77-91.

Busuioc, M. (2020). Accountable Artificial Intelligence: Holding Algorithms to Account. Public Administration Review, 81(5), 825-836.

Ceva, E. & Jiménez, M. C. (2022). Automating anticorruption?. Ethics and Information Technology, 24(4), Article 48.

Kawtrakul, A. & Praneetpolgrang, P. (2014). A History of AI Research and Development in Thailand: Three Periods, Three Directions. AI Magazine, 35(2), 83-92.

Mannes, A. (2020). Governance, Risk, and Artificial Intelligence. AI Magazine, 41(1), 61-69.

Pheukhom, A. et al. (2024). Preparation for the Transition to Artificial Intelligence Technology (AI) Used to Provide Government Services. Journal of Spatial Development and Policy, 2(1), 47–64.

Ulnicane, I. et al. (2022). Governance of Artificial Intelligence: Emerging International Trends and Policy Frames. In M. Tinnirello (Ed.), The Global Politics of Artificial Intelligence (Chapter 2, pp. 29-55). USA: CRC Press/Routledge.