ดนตรีล้านนา : มานุษยวิทยาดนตรีของนักมานุษยวิทยาดนตรี

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวความคิดและปัจจัยในการสร้างความรู้ดนตรีล้านนาของนักมานุษยวิทยาดนตรี ใช้วิธีการทางดนตรีวิทยาและมานุษยวิทยาดนตรี ดำเนินการศึกษาจากเอกสารที่เกี่ยวข้องกับดนตรีล้านนาตั้งแต่ช่วง พ.ศ. 2500-2550 และสัมภาษณ์นักวิชาการผู้สร้างความรู้ดนตรีล้านนาเหล่านั้น

ผลการศึกษาพบว่า การสร้างความรู้ดนตรีล้านนาในเชิงวิชาการได้รับอิทธิพลจากการศึกษาทางมานุษยวิทยาในช่วงสงครามเย็น นักมานุษยวิทยาดนตรีชาวอเมริกันได้เริ่มศึกษาดนตรีในภาคเหนือของประเทศไทยในมุมมองมานุษยวิทยา แนวคิดการศึกษาระบบอเมริกันโดยเฉพาะวิชาคติชนวิทยาได้ส่งผลต่อการศึกษาดนตรีในส่วนภูมิภาคในฐานะภูมิปัญญาท้องถิ่น มีการเก็บรวบรวมข้อมูลพื้นฐานเพื่อนำเสนอในวาระต่าง ๆ โดยมีศูนย์วัฒนธรรมประจำจังหวัดที่ก่อตั้งขึ้นทำหน้าที่อย่างแข็งขันในการดำเนินการเรื่องดังกล่าว อย่างไรก็ตาม การศึกษาในมุมมองทางมานุษยวิทยาดนตรีเริ่มต้นจากการที่นักวิชาการดนตรีที่สำเร็จการศึกษาจากต่างประเทศ แล้วใช้แนวคิดภูมิภาคนิยมในการอธิบายพัฒนาการ ลักษณะเฉพาะทางดนตรี ก่อนที่จะมีการเปิดหลักสูตรด้านวัฒนธรรมดนตรีขึ้นในประเทศไทยในระยะเวลาต่อมา

ความสำเร็จของการสร้างความรู้ดนตรีล้านนาเกิดจากการเติบโตของหลักสูตรในสถาบันอุดมศึกษา โดยเฉพาะหลักสูตรดนตรีศึกษาของวิทยาลัยครูและการสถาปนาวิทยาลัยนาฏศิลปในส่วนภูมิภาค พัฒนาการของการศึกษาดังกล่าวประกอบกับกระแสท้องถิ่นนิยมช่วงพ.ศ. 2530 ได้ส่งผลต่อพัฒนาการความรู้ดนตรีล้านนาอีกครั้งหนึ่ง อย่างไรก็ตาม การอธิบายความรู้ดนตรีล้านนายังคงเป็นแบบ “เชียงใหม่” เป็นสำคัญ ก่อนที่หลังช่วง พ.ศ. 2550 จะมีการขยายพื้นที่การศึกษาไปยังกลุ่มวัฒนธรรมล้านนาอื่น ๆ มากยิ่งขึ้น ทั้งนี้ การสร้างความรู้ดนตรีล้านนานอก “ศูนย์กลาง” เชียงใหม่นั้น โดยมากมักสร้างขึ้นโดยนักวิชาการจาก “ศูนย์กลาง” หรือกรุงเทพฯ โดยเฉพาะความคิดในการมอง “ดนตรีส่วนภูมิภาค” ว่าเป็นดนตรีพื้นบ้าน ที่ยังไม่ถึงขั้นดนตรีแบบแผนหรือคลาสสิกได้ อีกทั้งการใช้แนวคิดดนตรีวิทยาดนตรีไทยซึ่งอาจเรียกได้ว่า เป็นอาณานิคมภายใน ยังคงเป็นประเด็นในการอภิปรายเกี่ยวกับสถานภาพความรู้ของดนตรีล้านนาโดยเฉพาะการใช้ทฤษฎีมานุษยวิทยาและสังคมวิทยาร่วมสมัยในการอธิบายปรากฏการณ์ดังกล่าว