ภาษาของเรื่องเล่า: โครงสร้างภาษา คำศัพท์ และแม่แบบในคติชนท้องถิ่นจังหวัดเลย

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะทางภาษาในเรื่องเล่าคติชนท้องถิ่นจังหวัดเลย โดยวิเคราะห์ 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ 1) โครงสร้างภาษา 2) คำศัพท์เฉพาะถิ่น และ
3) แม่แบบการเล่าเรื่อง เพื่อสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างภาษา วัฒนธรรม และอัตลักษณ์ของชุมชน โดยรวบรวมข้อมูลจากเรื่องเล่าคติชนจำนวน 15 เรื่อง จากเอกสาร หนังสือ และบทความวิชาการที่เกี่ยวข้อง ซึ่งการวิเคราะห์อาศัยกรอบแนวคิด 3 ส่วน ได้แก่ 1) กรอบแนวคิดโครงสร้างเรื่องเล่า ของ (บัญชา ธรรมบุตร และคณะ, 2565) เพื่อศึกษาลำดับและองค์ประกอบของเรื่องเล่า 2) แนวคิดภาษาในฐานะสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม ของ (นลินี กาศแสวง, 2564) เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างภาษาและโลกทัศน์ของผู้พูด และ3) แนวคิดอัตลักษณ์ทางภาษาถิ่น ของ (บุญจันทร์ เพชรเมืองเลย, 2562) เพื่อวิเคราะห์ลักษณะเฉพาะของถ้อยคำและการใช้ภาษาในบริบทท้องถิ่น

ผลการศึกษาพบว่าเรื่องเล่าคติชนจังหวัดเลยมีโครงสร้างการเล่าที่เน้นลำดับเหตุการณ์การใช้คำซ้ำ คำสร้อย และประโยคซ้อนเพื่อสร้างจังหวะและอารมณ์ คำศัพท์เฉพาะถิ่นสะท้อนเอกลักษณ์ภาษาอีสานตอนบนและภูมิประเทศท้องถิ่น ส่วนแม่แบบเรื่องเล่าโดยทั่วไปมีลำดับ 5 ตอน ได้แก่ 1) การตั้งต้น 2) ปัญหา 3) การเดินทาง 4) การพิสูจน์ และ 5) คติสอนใจ บทความนี้เสนอ “แม่แบบภาษาแห่งการเล่าเรื่องท้องถิ่นเลย” เป็นองค์ความรู้ใหม่ที่สามารถนำไปใช้ในการอนุรักษ์ภาษาท้องถิ่น พัฒนาหลักสูตรภาษาไทยพื้นถิ่น และสร้างสื่อวัฒนธรรมเพื่อส่งเสริมอัตลักษณ์จังหวัดเลย