การออกแบบภาพประกอบ เพื่อสื่อสารการแสดงลิเกป่า ของคณะถาวรสุนทรศิลป์ อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง

บทคัดย่อ

ลิเกป่า หรือที่เรียกว่าลิเกภาคใต้ เป็นศิลปะการแสดงที่ได้รับอิทธิพลจากลิเกภาคกลาง แต่มีการปรับเปลี่ยนรูปแบบให้สอดคล้องกับบริบททางวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของชาวภาคใต้ โดยมีรากฐานบางส่วนจากการร้องสวดขอพรของชาวเปอร์เซีย ปัจจุบันการแสดงลิเกป่ายังคงพบได้ในบางพื้นที่ เช่น นครศรีธรรมราช กระบี่ และตรัง แม้จะมีจำนวนคณะที่ทำการแสดงลดลง แต่พัฒนาการของลิเกป่าได้สะท้อนให้เห็นถึงความสามารถของชุมชนในการปรับตัวต่อวัฒนธรรมภายนอก การหลอมรวมองค์ความรู้ท้องถิ่นให้เป็นศิลปะการแสดงที่ทรงคุณค่าและควรแก่การอนุรักษ์ โดยเฉพาะคณะลิเกป่าถาวรสุนทรศิลป์ อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการถ่ายทอดองค์ความรู้และทักษะการแสดงแก่เยาวชนในโรงเรียนชุมชน ยุคที่เทคโนโลยีดิจิทัลมีบทบาท การออกแบบภาพประกอบจึงเป็นแนวทางสำคัญในการสื่อสารวัฒนธรรม และสามารถต่อยอดเป็นสื่อการเรียนรู้ในรูปแบบต่าง ๆ เพื่อสร้างความเข้าใจและการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ศิลปะการแสดงลิเกป่า การวิจัยครั้งนี้มุ่งเน้นการนำเสนออัตลักษณ์และเสน่ห์การแสดงลิเกป่า คณะถาวรสุนทรศิลป์ อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง ซึ่งเป็นคณะลิเกป่าคณะเดียวที่ยังคงดำรงอยู่ในพื้นที่ ผ่านการออกแบบภาพประกอบที่สะท้อนบุคลิกภาพของตัวละครจากบทร้องเรื่องแขกแดง และต่อยอดเป็นสื่อการเรียนรู้ที่นำไปใช้ในโรงเรียนชุมชนและโรงเรียนขยายโอกาส เพื่อส่งเสริมการเข้าถึงและการอนุรักษ์ลิเกป่าในมิติของการสืบสานให้คงอยู่ต่อไป จากการศึกษาข้อมูลเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง พบว่ายังไม่มีการศึกษาที่มุ่งเน้นการออกแบบภาพประกอบเพื่อสื่อสารลิเกป่าในเชิงสร้างสรรค์ ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้เป็นแนวทางในการออกแบบสื่อการเรียนรู้ประเภทต่าง ๆ ได้ ดังนั้น การออกแบบภาพประกอบที่สะท้อนเอกลักษณ์ของตัวละครจึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการลดความซับซ้อนของการเรียนรู้ สร้างความน่าสนใจสำหรับเยาวชนในยุคดิจิทัล และเป็นสื่อที่สามารถเข้าถึงและขยายผลได้ในบริบทของโรงเรียนชุมชน อันเป็นกลุ่มเป้าหมายหลักในการสืบสานศิลปะการแสดงลิเกป่าให้คงอยู่ต่อไป งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาองค์ประกอบการแสดงลิเกป่า และรูปแบบการอนุรักษ์องค์ประกอบการแสดงลิเกป่าของคณะถาวรสุนทรศิลป์ และ 2) เพื่อออกแบบภาพประกอบการแสดงลิเกป่าของคณะถาวรสุนทรศิลป์ อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง ใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย คือ แบบบันทึกข้อมูล แบบสัมภาษณ์ และแบบประเมิน วิธีการดำเนินการวิจัย มี 3 ขั้นตอน ได้แก่ 1) ขั้นตอนการศึกษาองค์ประกอบของการแสดงลิเกป่าจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 2)  ขั้นตอนการสัมภาษณ์กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญเพื่อยืนยันองค์ประกอบของการแสดงลิเกป่า และ 3) ขั้นตอนการออกแบบสื่อการเรียนรู้โดยผ่านภาพประกอบการแสดงลิเกป่า ผลการวิจัย พบว่า องค์ประกอบของการแสดงลิเกป่าจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง มี 5 องค์ประกอบ คือ 1) สถานที่แสดง 2) คณะลิเกป่า 3) เครื่องดนตรี 4) บทขับร้อง และ 5) เครื่องแต่งกาย ในขณะที่กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญยืนยันองค์ประกอบของการแสดงลิเกป่าของคณะถาวรสุนทรศิลป์ จังหวัดตรัง มี 3 องค์ประกอบ คือ 1) คณะลิเกป่า 2) เครื่องดนตรี และ 3) เครื่องแต่งกาย เพราะการปรับเปลี่ยนในบางองค์ประกอบตามบริบทสังคม เศรษฐกิจ และเทคโนโลยีที่เปลี่ยนไป การออกแบบภาพประกอบการแสดงลิเกป่า เรื่อง ลิเกป่า มหัศจรรย์แห่งอันดามัน ขนาด 21 x 29.7 ซม. จำนวน 14 หน้า มีต้นแบบตัวละคร 4 ตัว คือ 1) แขกแดง แต่งกายแบบแขกอินเดียมุสลิม สวมหมวกหนีบ หนวดเคราเข้ม สวมเสื้อคลุมและโสร่ง 2) ยาหยี แต่งกายด้วยชุดย่าหยาแบบผู้หญิงมุสลิมภาคใต้ นุ่งผ้าปาเต๊ะ คลุมฮียาบ 3) เจ้าเมือง เสื้อคอราชปะแตน โจงกระเบน ผ้าคาดเอวเฉียงบ่า บุคลิกนิ่ง และ 4) เสนา นุ่งโสร่งลายพื้นบ้าน ผ้าขาวม้าพาดบ่า แต่งหน้าขาวแบบตัวตลก ผลการประเมินความเหมาะสมของภาพประกอบจากผู้เชี่ยวชาญ 3 ท่าน มีค่าเฉลี่ยที่ 4.32 อยู่ระดับดี โดยผู้เชี่ยวชาญให้ข้อเสนอแนะเชิงคุณภาพเพิ่มเติมว่า เนื้อหาที่ถอดความจากบทร้องเรื่องแขกแดง มีการเรียบเรียงอย่างเป็นลำดับ ทำให้สื่อสารได้ชัดเจนและเข้าใจง่าย แม้บางถ้อยคำยังมีลักษณะยืดเยื้อซึ่งควรปรับให้กระชับยิ่งขึ้น เนื้อหามีความครอบคลุมตรงประเด็นและสอดคล้องกับภาพประกอบ ส่งผลให้ผู้รับสารเข้าใจเรื่องราวได้ครบถ้วน การออกแบบภาพประกอบมีความทันสมัยเหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมาย และสะท้อนอัตลักษณ์ท้องถิ่นของจังหวัดตรังได้อย่างชัดเจน โทนสีมีความชัดเจน สะท้อนภูมิสภาพของพื้นที่วิจัย โดยเฉพาะรายละเอียดเครื่องแต่งกายของตัวละคร การเลือกใช้ตัวอักษรหัวกลมมีความเหมาะสมต่อการอ่านและสอดคล้องกับรูปแบบสื่อ หากเพิ่มเงาด้านหลังจะช่วยให้ข้อความโดดเด่นมากขึ้น ภาษาที่ใช้มีลักษณะกึ่งทางการ เข้าใจง่ายและเชื่อมโยงกับภาพประกอบได้ดี หากได้สอดแทรกคำภาษาถิ่นพร้อมคำอธิบายจะช่วยเสริมคุณค่าเชิงวัฒนธรรม