การออกแบบลวดลายทอผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ “ทุ่งกุลาร้องไห้”

บทคัดย่อ

วิสาหกิจชุมชนทอผ้าบ้านร้อยรักษ์ อำเภอปทุมรัตต์ จังหวัดร้อยเอ็ด ตั้งอยู่ในพื้นที่บ้านฮ่องแฮ่ซึ่งเป็นที่ราบสูงของทุ่งกุลาร้องไห้ ส่งผลให้ระบบนิเวศและพืชพรรณท้องถิ่นมีความหลากหลายและโดดเด่น ชุมชนมีวัตถุดิบธรรมชาติทั้งที่ปลูกและเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ อันเป็นฐานของภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติที่สั่งสมมาอย่างยาวนานและยังคงได้รับการอนุรักษ์ ถ่ายทอด และแปรรูปเป็นผืนผ้าทอเพื่อจำหน่ายในวิถีชีวิตร่วมสมัย อย่างไรก็ตาม ชุมชนประสบข้อจำกัดด้านการออกแบบลวดลายทอและการจับคู่สีให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภครุ่นใหม่ที่แสวงหาความแตกต่างควบคู่กับการให้คุณค่าต่ออัตลักษณ์ท้องถิ่น ดังนั้น การประยุกต์ใช้อัตลักษณ์เชิงพื้นที่ของทุ่งกุลาร้องไห้ผ่านการออกแบบกลุ่มสีและลวดลายทอ จึงเป็นแนวทางสำคัญในการเสริมสร้างคุณค่าและความร่วมสมัยให้แก่ผ้าทอพื้นถิ่น ตลอดจนยกระดับงานหัตถกรรมชุมชนให้สามารถตอบสนองตลาดผู้บริโภคเมืองได้อย่างมีศักยภาพ และต่อยอดสู่การพัฒนา “กลุ่มสีอัตลักษณ์ทุ่งกุลาร้องไห้” ที่สะท้อนภูมิปัญญาและอัตลักษณ์ชุมชนอย่างยั่งยืน

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อวิเคราะห์ลวดลายของผ้าขาวม้าในประเทศไทยและใช้เป็นแนวทางในการออกแบบ 2) เพื่อออกแบบลายทอผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ทุ่งกุลาร้องไห้ กลุ่มทอผ้าร้อยรักษ์ อำเภอปทุมรัตต์ จังหวัดร้อยเอ็ด 3) เพื่อประเมินลายทอผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ทุ่งกุลาร้องไห้ กลุ่มทอผ้าร้อยรักษ์ อำเภอปทุมรัตต์ จังหวัดร้อยเอ็ด โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน ซึ่งมีผู้ให้ข้อมูลเป็นผู้ทรงคุณวุฒิและผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 3 คน และใช้การคัดเลือกแบบเจาะจง มีเครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบประเมินความเหมาะสมของลวดลาย จากนั้นทำการวิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าความถี่ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

วิธีดำเนินการวิจัยประกอบด้วย 1) ลงพื้นที่เก็บข้อมูลอัตลักษณ์ชุมชนโดยบันทึกภาพและค้นหาอัตลักษณ์ชุมชน 2) ปฏิบัติการย้อมสี วิเคราะห์วัตถุดิบที่ใช้สร้างสีอัตลักษณ์แล้วออกแบบลวดลายทอผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ 3) การสร้างและประเมินผลผลิตลวดลายผ้าขาวม้าโดยผู้เชี่ยวชาญ 4) วิเคราะห์ข้อมูลเชิงสถิติพื้นฐาน 5) การสร้างลายทอผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีอัตลักษณ์ “ทุ่งกุลาร้องไห้”

ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ตามลำดับรายข้อ พบว่า 1) ลักษณะลวดลายของผ้าขาวม้าในประเทศไทยสามารถจำแนกได้ 8 รูปแบบ ได้แก่ ลายทางและลายไส้ปลาไหล ลายตาหมากรุก ลายตาเล็กลายโสร่ง ลายตาโล้ หรือลายตารางใหญ่  ลายตาคู่หรือลายซ้อนตา ลายตาหมู่ ลายสก๊อต และลายพิเศษ 2) กลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ทุ่งกุลาร้องไห้ ของกลุ่มทอผ้าร้อยรักษ์ อำเภอปทุมรัตต์ จังหวัดร้อยเอ็ด มีกลุ่มสีอัตลักษณ์หลัก ได้แก่ สีขาวซึ่งย้อมจากฝ้ายดิบ แทนเมล็ดข้าว สีเหลืองซึ่งย้อมจากสมอ แทนรวงข้าว ส่วนกลุ่มสีอัตลักษณ์รอง ได้แก่ สีน้ำตาลซึ่งย้อมจากประดู่ แทนดินรอบทุ่งนา สีเขียวซึ่งย้อมจากสมอกับคราม แทนต้นสมอรอบทุ่งนา สีฟ้าซึ่งย้อมจากคราม เเทนท้องฟ้า และสามารถนำไปออกแบบลายทอเป็นลายตาหมากรุก ลายตาเล็ก และลายพิเศษจากความเชี่ยวชาญเดิมของชุมชน 3) ลวดลายที่ได้รับการประเมินคะแนนความเหมาะสมมากที่สุดที่ได้นำไปทอขึ้นมาใช้งานจริง ได้แก่ รูปแบบของลวดลายที่ 4 ลายทุ่งกุลารุ่งเรืองรอง มีความเหมาะสมระดับมาก (X̅ = 4.40, S.D. = 0.40)  ตามรายการที่ประเมิน ทั้ง 5 ข้อ ได้แก่ มีการแสดงถึงอัตลักษณ์ชุมชน มีความสวยงาม น่าสนใจ มีขนาดเหมาะสมที่จะนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์แฟชั่นไลฟ์สไตล์ได้ สร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผลิตภัณฑ์ชุมชน และเหมาะสมกับความต้องการของกลุ่มเป้าหมายและต่อยอดเชิงพาณิชย์ได้

การวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่าการออกแบบลวดลายผ้าขาวม้าจากกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์ท้องถิ่น สามารถสร้างคุณค่าเพิ่มให้ผลิตภัณฑ์ผ้าทอมือ ส่งเสริมความภาคภูมิใจในภูมิปัญญาชุมชน และพัฒนาผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ที่ตอบโจทย์ผู้บริโภครุ่นใหม่ ผู้วิจัยสังเคราะห์คุณค่าได้ 4 มิติหลัก ได้แก่ 1)  มิติทางเศรษฐกิจ - การพัฒนาลวดลายและการจัดกลุ่มสีใหม่บนฐานอัตลักษณ์ชุมชนช่วยเพิ่มมูลค่าและเสริมความงดงามของผ้าทอให้สอดคล้องกับรสนิยมผู้บริโภคในตลาดร่วมสมัย ส่งผลให้ผลงานได้รับการสั่งทอเชิงพาณิชย์เพื่อนำไปพัฒนาเป็นสินค้าแฟชั่นร่วมสมัย สร้างรายได้ที่เพิ่มขึ้น และก่อให้เกิดการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์จากผืนผ้าขาวม้าแบบดั้งเดิมอย่างเป็นรูปธรรม 2) มิติทางสิ่งแวดล้อม การย้อมสีจากวัสดุธรรมชาติช่วยลดการพึ่งพาสารเคมีและสอดคล้องกับการใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืน ตอบสนองความต้องการผู้บริโภครุ่นใหม่ที่ให้ความสำคัญกับสิ่งแวดล้อม 3) มิติทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญา ลวดลายและสีธรรมชาติสะท้อนรากเหง้า ความเชื่อ และวิถีชีวิตท้องถิ่น อนุรักษ์ภูมิปัญญาการย้อมสีและทอผ้า สร้างความภาคภูมิใจและความเข้มแข็งของชุมชน 4) มิติทางวิชาการ งานวิจัยนี้มุ่งสร้างชุดกลุ่มสีธรรมชาติอัตลักษณ์บนฐานข้อมูลวัฒนธรรมพื้นที่ โดยสังเคราะห์กระบวนการออกแบบลวดลายจากภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างเป็นระบบ เพื่อยกระดับงานทอผ้าพื้นถิ่นสู่การออกแบบเชิงสร้างสรรค์ร่วมสมัย ทั้งยังสามารถประยุกต์ใช้เป็นต้นแบบในการพัฒนาชุดกลุ่มสีอัตลักษณ์สำหรับชุมชนอื่นได้