Economic Pursuits of Local Rulers and Officials in the Northern Provinces of the Late Traditional Siamese State
Main Article Content
Abstract
This article examines the economic exploitation by local rulers and officials in the northern provinces during the late Siamese traditional state period, approximately the 24th to early 25th Buddhist centuries. Economic expansion during this period transformed the northern provinces from "border areas" to "trading hubs," leading to more complex economic and social relationships. This was due to the influx of diverse groups engaged in economic activities, including local Siamese merchants, Chinese merchants, tax collectors, foreign merchants, and those under foreign jurisdiction. However, in this context, local rulers and officials in the northern provinces, entrenched in the traditional local governance system through kinship networks and patronage, abused their power and influence to pursue economic gain by unethical means. These rulers and officials thus became obstacles to the smooth economic and social lives of other groups. Such behavior undermined the legitimacy of the traditional provincial governance system, both for the people of the northern provinces and the Siamese court, thus opening the door for more economically and socially conducive forms of governance to take over through administrative reforms that began in the mid-25th Buddhist century.
Article Details

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
All written articles published on Journal of Social Sciences is its author’s opinion which is not belonged to Faculty of Social Sciences, Chiang Mai University or is not in a responsibility of the journal’s editorial committee’s members.
References
กีระติกาญน์ ซื่อตรง. 2545. “สภาพเศรษฐกิจบริเวณลุ่มน้ำป่าสักตอนบน พ.ศ. 2442-2458.” วิทยานิพนธ์อักษรศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ขวัญเมือง จันทโรจนี. 2534. “ความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจของหัวเมืองฝ่ายเหนือในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (พ.ศ.2325-2394).” วิทยานิพนธ์ปริญญาอักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1189 เลขที่ 12 ร่างสารตราถึงพระยาพิษณุโลกว่าด้วยเรื่องให้ส่งครอบครัวท้าวพิน ท้าวเสมอใจ และครอบครัวเมืองสระบุรีลงไปกรุงเทพฯ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1191 เลขที่ 1 เรื่องตั้งขุนจำเริญรักษาเป็นเจ้าภาษีไม้ขอนสัก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1193 เลขที่ 28 ใบบอกหลวงอาด กรมการเมืองตากเรื่องปู้ร้ายลักทรัพย์นางคุ้ม นายครุช นางน้อย.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1199 เลขที่ 28 ใบบอกเมืองกำแพงเพชรส่งผลเร่งที่จัดซื้อ จ.ศ. 1199.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1204 เลขที่ 18 ร่างสารตราเจ้าพระยาจักรีถึงพระยานครสวรรค์เรื่องตั้งจีนยกเป็นขุนนิคมประเทศนายอำเภอจีนกับร่างทานบนประกันจีนยก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1206 เลขที่ 160/2 ร่างสารตราพระยามหาอำมาตย์ถึงหลวงพล กรมการเมืองพิจิตรด้วยพระปลัดบองส่งเรื่องราวกล่าวโทษข้าราชการเมืองพิจิตรให้ส่งตัวข้าราชการเหล่านั้นลงไป ณ กรุงเทพฯ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1207 เลขที่ 269/3 หนังสือพระยามหาอำมาตย์ถึงหลวงนา หลวงวัง หลวงมหาดไทย หลวงคลังกรมการเมืองสุโขทัยให้ชำระเรื่องความจีนมี.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1210 เลขที่ 185 ร่างตราเรื่องราวนายดวง นายเกิด กล่าวโทษพระยาณรงค์.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 จ.ศ. 1212 เลขที่ 144/2 ร่างหนังสือพระยาราชนิกูลถึงพระยาเพชรบูรณ์เรื่องหลวงอินทร์กล่าวโทษพระยาเพชรบูรณ์กับกรมการเมือง.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1212 เลขที่ 124 เรื่องราวแย้มภรรยาหลวงมหาดไทยยื่นความเรื่องลูกหนี้หลวงมหาดไทยเมืองสวรรคโลก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1212 เลขที่ 144/2 ร่างหนังสือพระยาราชนิกูลถึงพระยาเพชรบูรณ์เรื่องหลวงอินทร์กล่าวโทษพระยาเพชรบูรณ์กับกรมการเมือง.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1213 เลขที่ 146 หลวงสุนทรพิทักษ์กราบทูลเรื่องการชำระความเอาเงินค่าภาษีไม้ขอนสักทำพระที่นั่ง.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1213 เลขที่ 6/2 ร่างสารตราถึงหลวงมหาดไทย กรมการเมืองพิษณุโลก โปรดเกล้าฯ ตั้งหลวงอนุรักษ์ภักดิ์ เป็นพระจำนงอักษร ผู้ช่วยราชการ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1214 เลขที่ 133/2 หนังสือพระยามหาอำมาตย์ถึงพระซักดาเรืองฤทธิ พระวิชิตรักษาปลัดเรื่องอ้ายสิทกล่าวโทษพระยาตากรายเงินสินไหม.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1214 เลขที่ 134/3 สารตราถึงพระยาสวรรคโลก พระยาสุโขทัยเรื่องให้ข้าหลวงขึ้นไปชำระลูกหนี้หลวงประเทศ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1214 เลขที่ 56/1 สารตราถึงเมืองพิษณุโลก ให้ขุนพิสูทสุทาผัด ขุนวิจารณ์คาวี ข้าหลวงขึ้นมาชำระเรื่องเงินค่านา.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1215 เลขที่ 185/1 สารตราถึงเมืองนครสวรรค์ เรื่องให้ชำระเลกติดตัวพระนครป่าหมาก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1215 เลขที่ 47 ถึงเมืองอุทัยธานี เมืองตาก ให้แต่งกรมการสืบจับพวกมอญที่หนีมา 12 ครอบครัว.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1216 เลขที่ 47 หนังสือเจ้าพระยาจักรีมาถึงพระยาตาก พระศักดาเรืองฤทธิ์ พระวิชิตรักษา กรมการเมืองตาก ด้วยโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งพระพลสงครามนายกองด่านเป็นที่พระสยามสิมาณุรักษ์จางวาง ให้บังคับว่ากล่าวพระหลวงขุนหมื่นชาวด่านทั้ง 4 ด่าน.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1216 เลขที่ 76/3 สารตราถึงพระยาสุโขทัย ตั้งให้ขุนกำแหงเป็นที่หลวงสัสดี หมื่นฤทธิ์เป็นหลวงเทพบาล.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1216 เลขที่ 81/1 หนังสือว่าด้วยจีนงวรขอหนังสือไปค้าขายเมืองตาก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1217 เลขที่ 24/1 ร่างสารตราถึงพระยาสุโขทัย โปรดเกล้าฯ ตั้งหลวงคลังเป็นที่พระสิริมารังที่เจ้าเมืองศรีสำโรงตามขอ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1220 เลขที่ 104 หนังสือพระราชเสนาฯ มาถึงเจ้าเมือกรมการด่านด้วยทุกตำบล.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1220 เลขที่ 159/2 สารตราถึงหลวงเทเพน, ข้าหลวงเมืองอุทัย, เรื่องนายทับฟ้องกล่าวโทษหลวงสรวิชิต รายเงินสักเลก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1220 เลขที่ 33/7 ร่างสารตราถึงผู้รักษาเมืองพิจิตร โปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องยศ แลนามสัญญาบัตร ตั้งให้นายพุ่มมหาดเล็ก เป็นที่พระเทพาธิบดีศรีนรงค์ลือไชยอภัยพิริยะพาหะ เจ้าเมืองพิจิตร.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1221 เลขที่ 121/2 สารตราถึงพระยาตาก พระวิชิตรักษา เรื่องอำนวยความสะดวกและความปลอดภัยแก่เซอร์รอเบิดฯ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1221 เลขที่ 211 เรื่องที่ 1 ร่างตราเจ้าพระยาจักรีถึงพระยาอุทัยฯ เมืองอุทัยธานี เรื่องตอบรับฝางส่วยกองหลวงฤทธิกำแหง.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1222 เลขที่ 3 สารตราถึงเมืองพิชัย ว่าได้ตั้งหลวงศรีณรงค์เป็นที่หลวงจำนงภักดีนายกองขึ้นมาควบคุมขุนหมื่นตัวเลกรับทำส่วยทองแดงทูลเกล้าฯ ถวาย.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1223 เลขที่ 291 พระวิชิตรักษาปลัดและคณะกรมการบอกเรื่องเอาเงินส่วยกองพระอินทคีรีไปซื้อน้ำรัก 300 บอก.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1226 เลขที่ 25/2 2 คัดบอกพระยาสยามสิมานุรักษ์จางวางกองด่านเมืองตากว่าได้รับพระราชหัตถเลขาทราบพระกระแสแล้ว ได้นิมนต์พระสงฆ์ 7 รูปเจริญพระพุทธมนต์เย็น เช้าฉัน และเวียนเทียนสมโภชพระราชหัตถเลขา 3 วัน กับขอหลวงภักดีผู้ช่วยเป็นที่พระอินทคีรี.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1227 เลขที่ 24/2 ร่างพระบรมราโชวาท สำหรับที่พระสยามสิมานุรักษ์.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1227 เลขที่ 243/1 ร่างตราน้อยเจ้าพระยาภูธราภัย ถึงพระยาพิษณุโลกและรมการเมืองพิษณุโลก เรื่องให้ส่งตัวนายแผนกับคนมีชื่อลงมาชำระว่ากล่าวกับหลวงพลและขุนอาญารายถูกกล่าวหาว่าไม่ตัดสินความ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1227 เลขที่ 25/2 ร่างสารตราถึงพระยายกระบัตรกรมการเมืองพิไชย โปรดเกล้าฯ เลื่อนพระปลัดเป็นที่พระยาอุตรกาลโกศลแล้ว.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1228 เลขที่ 161/1 ขุนเทพอากรขอให้เมืองพิชัย เมืองพิจิตร เมืองอุตรดิตถ์ ไต่ถามเรื่องจีนเทียนซุยนำสุราบารั่นขึ้นไปขาย.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1228 เลขที่ 334 ร่างตราถึงพระยาอุทัยธานี พระปลัดกรมการเมืองอุทัยธานี ให้จัดหาที่ว่างเปล่าหรือเช่านาให้มองปิติกับพวกคนพม่าในบังคับอังกฤษทำตามความต้องการ.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 จ.ศ. 1228 เลขที่ 57 ร่างสารตราถึงพระยานครสวรรค์ กรมการเมืองนครสวรรค์ โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งหลวงอนุรักษ์ภักดีกรมการมหาดไทยในพระบวรราชวังเป็นที่พระบรรพตภูมาธิการเจ้าเมืองบรรพตพิไสยแล้ว.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระฯ, และ วชิรญาณวโรรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยา. 2540. พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแถลงพระบรมราชาธิบายแก้ไขการปกครองแผ่นดิน; และ, พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีไปมากับ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส. กรุงเทพฯ: สำนักราชเลขาธิการ.
เฉลียว ทองอุไทย. 2548. เฉลียว-สุภา ทองอุไทย. ม.ป.ท.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ กรมพระยา. 2545. เทศาภิบาล. กรุงเทพฯ: มติชน.
เตช บุนนาค. 2556. การปกครองระบบเทศาภิบาลของประเทศสยาม พ.ศ. 2435-2458: กระทรวงมหาดไทยสมัยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: สถาบันดำรงราชานุภาพ.
เนื้ออ่อน ขรัวทองเขียว. 2559. เปิดแผนยึดล้านนา. กรุงเทพฯ: มติชน.
พรเพ็ญ ฮั่นตระกูล, และ อัจฉราพร กมุทพิสมัย, บก. 2527. ความเชื่อพระศรีอาริย์ และ กบฏผู้มีบุญในสังคมไทย. กรุงเทพฯ: สร้างสรรค์.
ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์. 2565. สยามาณานิคมมณฑลพายัพ ปฏิบัติการสำรวจและผลิตพื้นที่เมือง ชนบท ป่าเขา กับการสร้างความศิวิไลซ์. เชียงใหม่: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
วราภรณ์ เรืองศรี. 2556. “การค้าชายแดนและการปรับเปลี่ยนรูปแบบของรัฐบริเวณตอนในของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป ระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20.” วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วุฒิชัย มูลศิลป์, และธรรมนิตย์ วราภรณ์ บรรณาธิการ. 2525. กบฏชาวนา. กรุงเทพฯ: สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย.
วุฒิชัย มูลศิลป์, และสมโชติ อ๋องสกุล. 2524. มณฑลเทศาภิบาล: วิเคราะห์เปรียบเทียบ. กรุงเทพฯ: สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย.
ศิริวรรณ นุ้ยเมือง. 2521. “การปกครองมณฑลพิษณุโลกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2437-2453.” วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.
หจช. ร.5 ม.2.12/4 ใบบอก (นครสวรรค์).
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่ม 10 จ.ศ. 1248 เรื่องที่ 56 นครสวรรค์ ให้พระพิรมราชาเชิญตราภาตัวอำแดงแช่มขึ้นมาพร้อมด้วยเจ้าเมืองกรมการให้เกาะตัวพระพลสงครามมาบังคับให้ส่งตัวอ้ายแอนแลอ้ายมีชื่อผู้ร้าย.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่ม 11 จ.ศ. 1248 เรื่องที่ 125 เมืองกำแพงเพช ให้พระยกกระบัตรกรมการส่งตัวพระยากำแพงเพชกรมการมีชื่อให้ข้าหลวง หลวงภักดีอุธร.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่ม 24 จ.ศ. 1250 เรื่องที่ 90 เมืองพิไชย ให้หาตัวพระยกระบัตรมาถามดูรายนายบัวคนมีชื่อยื่นเรื่องราวกล่าวโทษพระยกระบัตรด้วยเรื่องเกนนายบัวคนมีชื่อไปราชการทัพ.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่ม 9 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 66 เมืองศุโขไทย ให้ชำระความนายกลันอำแดงเอมอำแดงหลวงนายทับแลความปะหะมัตอาลีบายฟ้องนายกลันอำแดงตุมคนมีชื่อว่าเป็นเจ้าสำนักอ้ายผู้ร้าย.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 119 จีนปีขึ้นไปทวงลูกนี่ที่หัวเมืองฝ่ายเหนือ.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 155 เมืองตาก ความซิลยออันตอเนียวมาระเกตเปเรรากงสุลเยเนออราลโปรตุเกสมีหนังสือยื่นเรื่องราวจีนจันสินคนในบังคับโปรตุเกสมายังเจ้าพนักงานกรมมหาดไทย เรื่องน้ำสุราที่จีนมองหะรับซื้อจากจีนจันสินไปจำหน่าย ณ เมืองตาก.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 171 เมืองพิจิตร เรื่องจับตัวลูกจ้างของจีนโบไคบุ๋ญคนในบังคับฝรั่งเศสมาอายัดไว้ว่าขายน้ำสุราต่างประเทศ.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 172 เมืองพิศณุโลกย์ ความจับน้ำสุราต่างประเทศของจีนโงไคบุ๋ญคนในบังคับฝรั่งเศสให้ลูกจ้างนำไปจำหน่ายที่หัวเมืองฝ่ายเหนือ.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 35 เมืองกำแพงเพชร ความพระปลัดหลวงมหาดไทย หลวงเมืองเปนนี่จีนนับงคับฝรั่งเศส.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย เล่มที่ 2 จ.ศ. 1239-1242 เลขที่ 9 เมืองพิจิตร ให้ชำระความจีนแตโหคนในบังคับกงสุลฮออลันดาถูกบิดพลิ้วเรื่องเงินค่าน้ำสุรา.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย/7 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 173 เมืองพิจิตร ให้ส่งตัวกรมการคนมีชื่อให้แก่ข้าหลวงผู้เชิญตราเรื่องความอำแดงทับทิมอุธ.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย/9 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 66 เมืองศุโขไทย ให้ชำระความนายกลันอำแดงเอมอำแดงหลวงนายทับแลความปะหะมัตอาลีบายฟ้องนายกลันอำแดงตุมคนมีชื่อว่าเป็นเจ้าสำนักอ้ายผู้ร้าย.
หจช. ร.5 รล.-ตราน้อย/9 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 98 เมืองศุโขไทย ให้มอบไม้ขรศักให้กับจีนตันซุนกิมคนในบังคับฝรั่งเศสไป 95 ต้น รายไม้อายัตไว้ที่เมืองศุโขไทย.
หจช. ร.5. รล.-ตราน้อย เล่ม 24 จ.ศ. 1250 เรื่องที่ 53 เมืองพิไชย ตอบชำระความแลจัดการส่งลำเลียงเสบียงอาหารกองทัพกับให้พระยาอุตรการฟังบังคับกับพระยาศุโขทัย.
หจช. ร.5.รล.-ตราน้อย เล่มที่ 16 จ.ศ. 1249 เรื่องที่ 185 เมืองพิศณุโลกย์ ให้เอาเงินค่าข้าวของหลวงจัดซื้อเข้าขึ้นฉางไว้จ่ายไพร่พลกองทับกับส่งคำให้การพระไชยบูรณขึ้นไปด้วย.
หจช. ร.5.รล.-ตราน้อย เล่มที่ 3 จ.ศ. 1240-1241 เรื่องที่ 89 เมืองพิไชย ตอบรายความผู้ร้ายปล้นจีนกัก.
หจช. ร5 รล.-ตราน้อย/ 9 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 47 เมืองกำแพงเพช ให้พระยากำแพงเพชกรมการเร่งชำระความจีนหยงหากันเรื่องช้างตามเรื่องราวอำแดงอินให้แจ้งโดยเรว.
หจช. ร5 รล.-ตราน้อย/9 จ.ศ. 1247 เรื่องที่ 148 เมืองนครสวรรค์ ถึงพระยานครสวรรค์แลเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองรายทางให้ปล่อยเรือเข้าจีนเงาฮวตนายอากรเตาสุราขึ้นไปเมืองตากโดยเรว.
หจช.ร.5 ม.2.12ก/2 [164] ใบบอกเมืองกำแพงเพชร (มี.ค. 103-2 พ.ค. 110).
หจช.ร.5 ม.2.12ก/2 [297] ใบบอกเมืองกำแพงเพชร (มี.ค. 103-2 พ.ค. 110).
หจช.ร.5 ม.48/2 เรื่องรายงานพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงดำรงราชานุภาพเสด็จตรวจราชการมณฑลนครสวรรค์ ร.ศ. 117.
หจช.ร.5 ม.51/5 เรื่อง ประกาศต่าง ๆ เมืองพิไชย (107-22 ต.ค. 111).
อคิน รพีพัฒน์, ม.ร.ว. 2521. สังคมไทยในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325-2416). กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.
Stapanawatana. Jiraporn. 1996. “A Study of Political, Economic, and Social Conditions in the Reign of King Rama III, 1824-1851.” PhD dissertation., Monash University.