การแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของเจ้าเมืองและกรมการเมือง ในหัวเมืองฝ่ายเหนือ ช่วงปลายสมัยรัฐจารีตสยาม

บทคัดย่อ

บทความนี้พยายามศึกษาการแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของเจ้าเมืองและกรมการเมืองในหัวเมืองฝ่ายเหนือช่วงปลายสมัยรัฐจารีตสยามหรือในราวพุทธศตวรรษที่ 24 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 การขยายตัวทางเศรษฐกิจในช่วงเวลาดังกล่าวทำให้หัวเมืองฝ่ายเหนือเปลี่ยนความหมายจาก “พื้นที่ปลายเขตปลายแดน” ไปสู่การเป็น “พื้นที่ชุมทางการค้า” ซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและสังคมซับซ้อนมากยิ่งขึ้นจากการเดินทางเข้ามาเพื่อประกอบกิจกรรมทางเศรษฐกิจของคนหลากหลายกลุ่ม ไม่ว่าจะเป็นพ่อค้าแม่ค้าพื้นเมืองสยาม พ่อค้าชาวจีนและเจ้าภาษีนายอากร รวมไปถึงพ่อค้าชาวต่างชาติและพ่อค้าที่เป็นคนในบังคับต่างชาติ แต่ภายใต้บริบทดังกล่าว เจ้าเมืองและกรมการเมืองในหัวเมืองฝ่ายเหนือที่ฝังตัวอยู่ในระบบการปกครองท้องถิ่นแบบจารีตผ่านการสร้างเครือข่ายเชิงเครือญาติและความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์กลับใช้อำนาจและอิทธิพลของตนแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจด้วยวิธีการไม่ถูกต้อง เจ้าเมืองและกรมการเมืองจึงกลายเป็นอุปสรรคขัดขวางต่อความราบรื่นในชีวิตทางเศรษฐกิจสังคมของผู้คนกลุ่มอื่น ๆ พฤติกรรมดังกล่าวทำให้ระบบการปกครองหัวเมืองแบบจารีตหมดความชอบธรรมลงทั้งต่อผู้คนในหัวเมืองฝ่ายเหนือและราชสำนักสยาม จึงเปิดโอกาสให้รูปแบบการปกครองที่เอื้ออำนวยต่อชีวิตทางเศรษฐกิจและสังคมมากกว่าเข้ามาทำหน้าที่แทนผ่านการปฏิรูปการปกครองที่เริ่มต้นขึ้นช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ 25