จากอัตภาวะสู่การถอดรื้ออัตภาวะ: ปริทัศน์ความเป็นผู้หญิงในงานศึกษามานุษยวิทยาพุทธศาสนาในสังคมไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
พุทธศาสนาเป็นปริมณฑลทางสังคมวัฒนธรรมที่สำคัญในการศึกษามิติเชิงเพศภาวะในสังคมไทย โดยเฉพาะประเด็นสิทธิสตรีและความเหลื่อมล้ำทางเพศ ในปัจจุบันที่ความเชื่อ พิธีกรรม และวิถีปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนามีความหลากหลายและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วภายใต้บริบททางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคมที่เปลี่ยนไป บทความนี้จึงต้องการทบทวนอัตตะผู้หญิงในพุทธศาสนา ที่ถูกนำเสนอในงานศึกษาทางมานุษยวิทยาเกี่ยวกับพุทธศาสนาในสังคมไทยเพื่อให้เห็นพลวัตรเชิงญาณวิทยาของงานวิชาการเกี่ยวกับผู้หญิงไทยและพุทธศาสนา บทความนี้เสนอว่า อัตตะผู้หญิงในพุทธศาสนาในงานวิชาการทางสังคมศาสตร์ถูกกำกับด้วยกรอบคิดแบบคู่ตรงข้ามหญิง/ชาย คู่ตรงข้ามฆราวาสนิยม/ศาสนา และคู่ตรงข้ามทางโลก/การหลุดพ้น ภายใต้กระแสสตรีนิยมทั้งในแง่การขับเคลื่อนทางสังคมและในวงวิชาการ ผู้หญิงไทยในพุทธศาสนาถูกนำเสนอและทำความเข้าใจอย่างเป็นอัตตะสมัยใหม่ ผ่านญาณวิทยาแบบอัตภาวะ ที่มีอำนาจกระทำการและประสบความสำเร็จในการเสริมสร้างอำนาจและต่อรองกับความเหลื่อมล้ำทางเพศในสังคมพุทธ อย่างไรก็ตามญาณวิทยาดังกล่าวก็มีข้อจำกัดทำให้ความเป็นหญิงในพุทธศาสนาแบบอื่น ๆ ถูกละเลย บทความนี้ยังเสนอว่าการถอดรื้ออัตภาวะ น่าจะเป็นแนวทางที่ช่วยให้โอบรับความหลากหลายของความเป็นผู้หญิงไทยในพุทธศาสนา และนำเสนอประสบการณ์ของผู้หญิงได้อย่างรอบด้านมากขึ้น
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ข้อเขียนทั้งหมดทีปรากฏในวารสารสังคมศาสตร์ เป็นความคิดเห็นของผู้เขียนโดยเฉพาะ มิใช่ทัศนคติของคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ หรือกองบรรณาธิการวารสารสังคมศาสตร์
เอกสารอ้างอิง
เก่งกิจ กิติเรียงลาภ. 2562. เขียนชนบทให้เป็นชาติ: กำเนิดมานุษยวิทยาไทยในยุคสงครามเย็น. กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม.
ณรงกรรณ รอดทรัพย์. 2555. “ปิตาธิปไตย: ภาพสะท้อนแห่งความไม่เสมอภาคระหว่างชายหญิงในสังคมเอเชีย.” วารสารวิชาการ มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ 4(2): 30–46.
ณีรนุช แมลงภู่. 2567. ศาสนาด่วน: สิ่งศักดิ์สิทธิ์กับชีวิตบนกระแสความไม่แน่นอน. เชียงใหม่: โครงการวิจัย “ทุนส่งเสริมการวิจัย (เมธีวิจัยอาวุโส).”
นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ,ปีเตอร์ เอ. แจ็คสัน, และ วิศิษย์ ปิ่นทองวิชัยกุล, (บรรณาธิการ). 2567. ร่างทรงเกย์ หมอดูกะเทย สบงหลากสี ความหลากหลายทางเพศในศาสนาและพิธีกรรมสมัยใหม่. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร.
พรทิพา แปงเพชร. 2560. หวังรวย: ความปรารถนาและตัวตนของการเป็นผู้ประกอบการในระบบทุนนิยมแบบเสรีนิยมใหม่. เอกสารประกอบการประชุมวิชาการ (Proceedings) การสัมมนาเครือข่ายนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา สาขาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ครั้งที่ 16, 143–162.
หทัยชนก วงศ์เสนา และ เบญจวรรณ บุญโทแสง. 2021. “การปรับตัวของผู้หญิงในการเป็นแม่เลี้ยงเดี่ยวภายใต้ อุดมการณ์ชายเป็นใหญ่.” วารสารสังคมศาสตร์นิติรัฐศาสตร์ 5(2): 17-34.
อนุสรณ์ อุณโณ. 2564. “มโนทัศน์สภาวะองค์ประธาน (Subjectivity) และศักยภาพกระทำการ (Agency): การถกเถียงในแวดวงสตรี ศึกษาและศาสนาร่วมสมัย.” วารสารมานุษยวิทยา 4(1): 195–202.
อภิญญา เฟื่องฟูสกุล. 2563. “ศาสนากับเฟมินิสต์.” จุดยืน 7(1): 29-38.
Abu-Lughod, Lila. 1986. Veiled sentiments: Honor and poetry in a Bedouin society. Oakland, CA: University of California Press.
Agamben, Giorgio. 1998. Homo Sacer: Sovereign power and bare life. Stanford, CA: Standford University Press.
Al-Rasheed, Madawi. 2013. A most masculine state: Gender, politics and religion in Saudi Arabia (No. 43). New York: Cambridge University Press.
Anumanrajadhon, Phraya 1988. Essays on Thai folklore. Bangkok: Social Science Association Press of Thailand.
Avishai, Orit. 2008. “’Doing religion’ in a secular world: Women in conservative religions and the question of agency.” Gender & Society 22(4): 409-433.
Boisvert, Donald. L, and Daniel-Hughes, Carly. (Eds). 2019. The Bloomsbury Reader in Religion, Sexuality, and Gender. London: The Bloomsbury Publishing.
Butler, Judith. 2009. "Performativity, precarity and sexual politics." AIBR. Revista de Antropología Iberoamericana 4(3): i-xiii.
Collins, Steven, and Justin McDaniel. 2010. "Buddhist ‘nuns’(mae chi) and the teaching of Pali in contemporary Thailand." Modern Asian Studies 44(6): 1373-1408.
Cook, Joanna. 2009. "Hagiographic narrative and monastic practice: Buddhist morality and mastery amongst Thai Buddhist nuns." Journal of the Royal Anthropological Institute 15(2): 349-364.
Eberhardt, Nancy. 2006. Imagining the course of life: Self-transformation in a Shan Buddhist community. Honolulu, HA: University of Hawaii Press.
__________. 2017. “Caught in the Middle: The Changing Role of Buddhist Meditation for Older Shan Adults.*” Contemporary Buddhism, 18(2): 292–304. https://doi.org/10.1080/14639947.2017.1395516.
Ekkachai, Sanitsuda. 2001. Keeping the faith: Thai Buddhism at the crossroads. Bangkok: Post Book.
Falk, Monica Lindberg. 2007. Making fields of merit: Buddhist female ascetics and gendered orders in Thailand. Copenhagen: NIAS Press.
__________. (2008). Gender and Religious Legitimacy in Thailand. In Gender Politics in Asia. Copenhagen: NIAS Press.
Fiorenza, Elisabeth Schüssler. 1975. “Feminist theology as a critical theology of liberation.” Theological studies 36(4): 605-626.
Florida, Robert E. 1988. "Abortion in Buddhist Thailand." In Buddhism and abortion. 11-30. London: Palgrave Macmillan UK.
Foucault, Michael. 1988. “Technologies of the self.” In Technologies of the self: A seminar with Michel Foucault. Vol. 18. London: Tavistock.
Fuengfusakul, Apinya. 1993. "Empire of crystal and utopian commune: Two types of contemporary Theravada reform in Thailand." Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia 8(1): 153-183.
Gilson, Erinn Cunniff. 2019. "Undoing the subject: Feminist and schizoanalytic contributions to political desubjectification." In Deleuze and the Schizoanalysis of Feminism, edited by Cheri Carr and Janae Sholtz. 57-74. London: Bloomsbury Academic.
Halafoff, Anna, Emma Tomalin, and Caroline Starkey. 2022. “Gender equality and digital counter-publics in global Buddhism: bhikkhuni ordination in the Thai Forest Tradition in Australia.” Journal of Contemporary Religion 37(1): 71–88. https://doi.org/10.1080/13537903.2021.2020442.
Heikkilä-Horn, Marja-Leena. 2015. "Religious discrimination and women in the Asoke Buddhist group in Thailand." In Enabling gender equality: Future generations of the global world, 181-193. Leeds, West Yorkshire: Emerald Group Publishing Limited.
Henry, Alvin J. 2021. Black Queer Flesh: Rejecting Subjectivity in the African American Novel. Mimeapolis. MN: University of Minnesota Press.
Ito, Tomomi. 2007. “Dhammamātā: Buddhadāsa Bhikkhu’s notion of motherhood in Buddhist women practitioners.” Journal of Southeast Asian Studies 38(3): 409–432. https://doi.org/10.1017/S0022463407000276.
Jackson, Peter A. 2021. Capitalism magic Thailand: Modernity with enchantment. Singapore: ISEAS-Yusof Ishak Institute.
Jamal, Amina. 2015. "Piety, transgression, and the feminist debate on Muslim women: Resituating the victim-subject of honor-related violence from a transnational lens." Signs: Journal of Women in Culture and Society 41(1): 55-79.
Jeffreys, Sheila. 2012. Man’s Dominion. The Rise of Religion and the Eclipse of Women’s Rights. London: Routledge.
Jordt, Ingrid. 1988. “BhikkhuniThilashin, Mae-chii: Women who Renounce the World in Burma, Thailand and the Classical Pali Buddhist Texts.” Crossroads: An Interdisciplinary Journal of Southeast Asian Studies 4(1): 31-39.
Kabilsingh, Chatsuman. 1991. Thai women in Buddhism. Berkley, CA: Parallax Press.
Kameniar, Barbara. 20010. "Thai Buddhist Women,'Bare Life'and Bravery." Australian religion studies review 22(3): 281-294.
Keyes, Charles. F. 1984. “Mother or mistress but never a monk: Buddhist notions of female gender in rural Thailand.” American Ethnologist 11(2): 223–241. https://doi.org/10.1525/ae.1984.11.2.02a00010.
Kidpromma, Amnuaypond, and James L. Taylor. 2024. 2024. "Transgenderism, Othering and Third Way Buddhist Monasticism in Chiang Mai, Thailand." TRaNS: Trans-Regional and-National Studies of Southeast Asia 12(2): 173-185.
Kidpromma, Amnuaypond. 2022. "Buddhist Modernism and the piety of female Sex Workers in Northern Thailand." Religions 13(4): 350.
Kirsch, A. Thomas. 1975. "Economy, polity, and religion in Thailand." in Change and persistence in Thai society, edited by Lauriston Skinner Sharp, George William and Thomas A. Kirsch. 172-196. Ithaca, NY: Cornell University Press.
__________. 1985. "Text and context: Buddhist sex roles/culture of gender revisited." American Ethnologist 12(2): 302-320.
Kumari, Rita. 2014."Making women monk in Thai Society and Gender Inequality in Early Buddhism." IOSR Journal of Humanities and Social Science (IOSR-JHSS) 19(4): 5-10.
Mahmood, Saba. 2005. Politics of piety : the Islamic revival and the feminist subject. Princeton, NJ: Princeton University Press.
Malangpoo, Neeranooch. 2025. “Reclaiming Fa(i)t(h)(e): witches, Buddhism, and queer Religious Selves.” Paper presented at the The 1st International Symposium on Buddhist Studies, Lanna Center for Buddhist Studies and Indian Studies Center, Faculty of Humanities, Chiang Mai University, Febuary 2025.
McLaren, Margaret A. 2002. Feminism, Foucault, and Embodied Subjectivity. Albany, NY: State University of New York Press.
Muecke, Marjorie. 2004. "Female sexuality in Thai discourses about maechii (‘lay nuns’)." Culture, health & sexuality 6(3): 221-238.
Nyhagen, Line. 2022. "Oppression or liberation? Moving beyond binaries in religion and gender studies." In The Routledge handbook of religion, gender and society, Edited by. E. Starky and C. Tomalin. 52-66. London and New York: Routledge.
Obeyesekere, Gananath. 1963. "The great tradition and the little in the perspective of Sinhalese Buddhism." The Journal of Asian Studies 22(2): 139-153.
Ocha, Witchayanee. 2023. "Buddhism, gender, and sexualities: queer spiritualities in Thailand." Equality, Diversity and Inclusion: An International Journal 42(5): 685-705.
Ortner, Sherry B. 2005. "Subjectivity and cultural critique." Anthropological theory 5(1): 31-52.
Pinthongvijayakul, Visisya. 2015. Performing the Isan subject: Spirit mediums and ritual embodiment in a transitional agrarian society. Canberra, ACT: The Australian National University.
__________.2019. "Performing alterity of desire: Bodiliness and sexuality in spirit mediumship in northeast Thailand." American Anthropologist 121(1): 101-112.
Rajchman, John. 2000. The Deleuze connections. Boston, MA: MIT press.
Rebughini, Paola. 2014. "Subject, subjectivity, subjectivation." Sociopedia 2: 1-11.
Schedneck, Brooke. 2021. "The lay Buddhist gaze and femininity in Thai male monasticism." Southeast Asia Research 29(4): 417-433.
Scott, Rachelle M. 2010. "Buddhism, miraculous powers, and gender-Rethinking the stories of Theravāda nuns." Journal of the International Association of Buddhist Studies: 489-511.
Scott, Rachelle. M. 2009. Nirvana for Sale?. Alberta, NY: State University of New York.
Seeger, Martin. 2009. "The changing roles of thai buddhist women: obscuring identities and increasing charisma 1." Religion Compass 3(5): 806-822.
Seeger, Martin. 2022. “The Fragmentary History of Female Monasticism in Thailand: Community Formation and Development of Monastic Rules by Thai Mae Chis.” Religions 13(11). https://doi.org/10.3390/rel13111042.
Siani, Edoardo. 2022. "A Spirit Medium for Paris Hilton." In Deities and Divas: Queer Ritual Specialists in Myanmar, Thailand and Beyond. Edited by Peter A. Jackson. 272-292. Copenhagen: NIAS Press.
Sinnott, Megan. 2011. "The language of rights, deviance, and pleasure: Organizational responses to discourses of same-sex sexuality and transgenderism in Thailand." Queer Bangkok: twenty-first century markets, media, and rights, edited by Peter A. Jackson: 205-228. Hong Kong: Hong Kong Scholarship Online. https://doi.org/10.5790/hongkong/9789888083046.003.0012.
Sinnott, Megan. 2022. "Spirit Bodies, Angel Dolls and Baby Corpses." in Spirit Possession in Buddhist Southeast Asia: Worlds Ever More Enchanted, Edited by Bénédicte Brac de la Perrière and Peter A. Jackson. 211-231. Copenhagen: NIAS Press.
Smith, Anna Marie. 2016. "Subjectivity and subjectivation." In The Oxford handbook of feminist theory, edited by C. Montoya, L. Disch, and M. Hawkesworth. 955-972. New York: Oxford University Press.
Sponberg, Alan. 1992. "Attitudes toward women and the feminine in early Buddhism." In Buddhism, sexuality, and gender, edited by Ignacio Cabezón José. 3-36. Albany, NY: State University of New York Press.
Tantiwiramanond, Darunee. 2007. "The growth and challenges of women's studies in Thailand." Interventions 9(2): 194-208.
Taylor, Dianna. 2017. "Non-Subjective Assemblages? Foucault, Subjectivity, and Sexual Violence." SubStance 46(1): 38-54.
Thaweesit, Suchada. 2004. "The fluidity of Thai women's gendered and sexual subjectivities." Culture, Health & Sexuality 6(3): 205-219.
Thitsa, Khin. 1980. Providence and prostitution: Image and reality for women in Buddhist Thailand. London: Change International Report.
Threadcraft, Shatema. 2016. “Embodiment.” In The Oxford handbook of feminist theory, edited by C. Montoya, L. Disch, and M. Hawkesworth. 207-226. New York: Oxford University Press.
Tiyavanich, Kamala. 1997. Forest recollections: Wandering monks in twentieth-century Thailand. Honolulu, HI: University of Hawai'i Press.
Tomalin, Emma. 2013 "Gender, Buddhism, and the Bhikkhuni Ordination: Transnational Strategies for the Feminist Transformation of Religion in the 21st Century." In Religion, Gender, and the Public Sphere. 108-118. London: Routledge.
Van Esterik, Penny. 2000. Materializing Thailand. London: Routledge.
Vella, Walter, F. 1978. Chaiyo!, King Vajiravudh and the development of Thai nationalism. Honolulu: University Press of Hawaii.
Youdell, Deborah. 2006. “Diversity, inequality, and a post-structural politics for education.” Discourse: Studies in the cultural politics of education 27(1): 33-42.
Zaharijević, Adriana, and Milan Urošević. 2024. "Resistance as desubjectivation in Foucault." Philosophy & Social Criticism. https://doi.org/10.1177/01914537241284544.
