ความตายที่มองเห็นได้: นกหัสดีลิงค์ในฐานะเทคโนโลยีเชิงสัญญะในพิธีกรรมศพล้านนา
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
นกหัสดีลิงค์ หรือนกยักษ์ในตำนานที่มีงวงเหมือนช้าง ซึ่งถูกสร้างขึ้นเป็นปราสาทศพสูงกว่าสองชั้น ไม่ได้เพียงปรากฏในพิธีกรรมความตายของล้านนา หากทำงานในพิธีกรรมนั้น บทความนี้ถามว่าวัตถุพิธีกรรมชิ้นนี้ทำงานอย่างไร ไม่ใช่หมายถึงอะไร การศึกษาใช้การวิเคราะห์ชาติพันธุ์วรรณนาเชิงตีความแบบทุติยภูมิบนฐานข้อมูลภาคสนามระยะยาวจากเจ็ดจังหวัดภาคเหนือของไทย (พ.ศ. 2559–2563) โดยนำกรอบสัญญวิทยาศาสนา วัตถุพิธีกรรม และปรากฏการณ์วิทยาเชิงพื้นที่มาตีความข้อมูลที่มีอยู่ผ่านกรอบทางทฤษฎีที่งานวิจัยต้นทางยังไม่ได้นำมาใช้
ข้อค้นพบชี้ว่า นกหัสดีลิงค์ทำหน้าที่เป็นเทคโนโลยีเชิงสัญญะ ไม่ใช่สัญลักษณ์ที่ถ่ายทอดความเชื่อ แต่เป็นชุดของการปฏิบัติ การจัดวางเชิงพื้นที่ และการกำกับสายตา ที่ร่วมกันออกแบบเงื่อนไขให้ความตายสามารถปรากฏต่อสาธารณะได้อย่างมีระเบียบ โดยไม่สั่นคลอนโครงสร้างทางอารมณ์และศีลธรรมของชุมชน การบรรจบกันของขอบฟ้าในฐานะโครงสร้างการรับรู้ ความสูงในฐานะภาษาศีลธรรม และกาลเวลาพิธีกรรมหลังออกพรรษา ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ หากสะท้อนวิศวกรรมทางสังคมที่สังคมล้านนาสร้างสั่งสมมาผ่านประวัติศาสตร์อันยาวนาน
บทความเสนอแนวคิด การปรากฏให้เห็นได้ของความตายผ่านพิธีกรรม ซึ่งโต้แย้งว่าพิธีกรรมไม่ได้ซ่อนความตายจากคนเป็น หากออกแบบเงื่อนไขอย่างพิถีพิถันว่าความตายจะถูกมองอย่างไร ด้วยระเบียบใด และเพื่อยืนยันศีลธรรมร่วมแบบใด แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนสองมิติเสริมกัน ได้แก่ ปฏิสัมพันธ์ทางสังคมแนวดิ่งในวัตถุพิธีกรรม และขอบฟ้าในฐานะโครงสร้างพื้นฐานทางศาสนาและสังคม กรอบแนวคิดดังกล่าวเปิดพื้นที่ให้การศึกษาเปรียบเทียบพิธีกรรมความตายข้ามวัฒนธรรม โดยสนทนากับงานของ Philippe Ariès, Birgit Meyer, Webb Keane และ Maurice Merleau-Ponty ในขณะที่รักษาความเฉพาะของบริบทล้านนาไว้อย่างเคารพ
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ข้อเขียนทั้งหมดทีปรากฏในวารสารสังคมศาสตร์ เป็นความคิดเห็นของผู้เขียนโดยเฉพาะ มิใช่ทัศนคติของคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ หรือกองบรรณาธิการวารสารสังคมศาสตร์
เอกสารอ้างอิง
ประทีป พืชทองหลาง, บุญรัตน์ ณ วิชัย, และญาตาวีมินทร์ พืชทองหลาง. 2563. ปราสาทศพนกหัสดีลิงค์ในล้านนา. ได้รับทุนสนับสนุนจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.). (รายงานการวิจัยฉบับสมบูรณ์).
Adam, Barbara. 1990. Time and social theory. Cambridge: Polity Press.
Ariès, Philippe. 1981. The hour of our death, translated by Helen Weaver. New York: Knopf.
Bourdieu, Pierre. 1986. “The forms of capital.” In Handbook of theory and research for the sociology of education, edited by John. G. Richardson. 241–258. Connecticut: Greenwood Press.
__________. 1991. Language and symbolic power, translated by Gino Raymond and. Matthew Adamson. Cambridge: Polity Press.
Davis, Richard. 1984. Muang metaphysics: A study of Northern Thai myth and ritual. Bangkok: Pandora Press.
Denzin, Norman K, and Yvonna S. Lincoln. Eds. 2011. The SAGE handbook of qualitative research (4th ed.). California: SAGE.
Douglas, Mary. 1966. Purity and danger: An analysis of concepts of pollution and taboo. London: Routledge & Kegan Paul.
Durkheim, Émile. 1995. The elementary forms of religious life, translated by Karen E. Fields. New York: Free Press.
Foucault, Michel. 1977. Discipline and punish: The birth of the prison, translated by Alan Sheridan. New York: Pantheon Books.
__________. 1988. “Technologies of the self.” In Technologies of the self: A seminar with Michel Foucault, edited by Luther H. Martin, Huck Gutman, and Patrick H. Hutton. 16–49. Massachusetts: University of Massachusetts Press.
Geertz, Clifford. 1973. “Religion as a cultural system.” In The interpretation of cultures, 87–125. New York: Basic Books.
Heaton, Janet. 2008. “Secondary analysis of qualitative data: An overview.” Historical Social Research 33(3): 33–45.
Hertz, Robert. 1960. Death and the right hand, translated by Claudia Needham, and Rodney Needham. London: Cohen & West.
Husserl, Edmund. 1970. The crisis of European sciences and transcendental phenomenology: An introduction to phenomenological philosophy, translated by David Carr. Illinois: Northwestern University Press.
Ingold, Tim. 2013. Making: Anthropology, archaeology, art and architecture. London: Routledge.
Keane, Webb. 2003. “Semiotics and the social analysis of material things.” Language & Communication 23(3–4): 409–425. https://doi.org/10.1016/S0271-5309(03)00003-7.
Ladwig, Patrice. 2012. “Visitors from hell: Transformative hospitality to ghosts in a Lao Buddhist festival.” Journal of the Royal Anthropological Institute 18(S1): S90–S102.
Latour, Bruno. 2005. Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory. Oxford: Oxford University Press.
Lefebvre, Henri. 1991. The production of space, translated by Donald Nicholson-Smith. Oxford: Blackwell.
Lincoln, Yvonna S, and Egon G. Guba 1985. Naturalistic inquiry. California: SAGE.
McDaniel, Justin. 2011. The lovelorn ghost and the magical monk: Practicing Buddhism in modern Thailand. New York: Columbia University Press.
Merleau-Ponty, Maurice. 2012. Phenomenology of Perception, translated by Donald A. Landes. London: Routledge.
Metcalf, Peter, and Richard Huntington. 1991. Celebrations of death: The anthropology of mortuary ritual. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press.
Meyer, Birgit. 2011. “Mediation and the genesis of presence: Toward a material approach to religion.” Material Religion 7(1): 23–39.
Morgan, David. 2010. Religion and material culture: The matter of belief. London: Routledge.
Obeyesekere, Gananath. 2002. Imagining karma: Ethical transformation in Amerindian, Buddhist, and Greek rebirth. California: University of California Press.
Peuchthonglang, Prateep, Yathaweemintr Peuchthonglang, and Boonrat Na Wichai. 2025. “The Style of Hasdiling Funeral Castles and the Funeral Ceremony of Monks in Northern Thailand.” Asian Journal of Arts and Culture 26(2): e43. https://doi.org/10.48048/ajac.2026.43.
Riessman, Catherine Kohler. 2008. Narrative methods for the human sciences. California: SAGE.
Swearer, Donald K. 2010. The Buddhist world of Southeast Asia. 2nd ed. New York: State University of New York Press.
Tambiah, Stanley Jeyaraja. 1970. Buddhism and the spirit cults in north-east Thailand. Cambridge: Cambridge University Press.
Tanabe, Shigeharu, Ed. 2008. Imagining communities in Thailand: Ethnographic approaches. Chiang Mai: Mekong Press.
Thorne, Sally. 1994. “Secondary analysis in qualitative research.” Image: Journal of Nursing Scholarship 26(3): 179–183.
Turner, Victor. 1969. The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago: Aldine.
Van Gennep, Arnold. 1960. The rites of passage, translated by Monika B. Vizedom, Gabrielle L. Caffee. Chicago: University of Chicago Press.
