เข็มขัดยศ ใบลานเกิด และบันทึกปกิณกะ: ระหว่าง “ประวัติศาสตร์” กับ “ความทรงจำ” ของบรรพ (สามัญ) ชน แห่งตระกูลหมอ (ริน) ยา

บทคัดย่อ

บทความนี้ต้องการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างประวัติศาสตร์กับความทรงจำผ่านวัตถุตกทอดในตระกูล “ริญญา” ของผู้เขียน ซึ่งเป็นตระกูลสามัญชนที่ได้รับการนับถือเป็นหมอยาของชุมชน ที่ตกทอดมาแล้วอย่างน้อย 4 ชั่วคน ได้แก่ เข็มขัดยศ ใบลานเกิด และบันทึกปกิณกะของบรรพชน โดยมีจุดประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความหมายและนัยทางสังคมและวัฒนธรรมเบื้องหลังวัตถุตกทอดในตระกูล และ 2) สำรวจพรมแดนระหว่าง “ความทรงจำ” กับ “ประวัติศาสตร์” ผ่านวัตถุตกทอดทั้ง 3 ประเภท ผลการศึกษาพบว่า (1) ใบลานเกิดนั้นเป็นวัตถุที่สำคัญในการแสดงสถานะทางสังคมและกำหนดตัวตนของปัจเจกบุคคลในฐานะสมาชิกใหม่ของสังคมในวัฒนธรรมล้านนา ในทุกตระกูลไม่เพียงแต่ตระกูลริญญาเท่านั้น ขณะที่เข็มขัดยศและบันทึกปกิณกะของตระกูลสะท้อนให้เห็นการสืบทอดสถานภาพพิเศษทางสังคมภายในตระกูลที่มีทักษะความรู้ความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านที่ได้รับการยอมรับนับถือหรือยกย่องในสังคม เช่น ทักษะในการ “ยา” หรือรักษาภาวะอปกติของปัจเจกบุคคลหรือชุมชนของตระกูลริญญา และ (2) วัตถุตกทอดในตระกูลริญญานั้น สะท้อนให้เห็นพรมแดนที่พร่าเลือนระหว่างความทรงจำ กับ ประวัติศาสตร์ ในอย่างน้อย 2 ระดับ คือ ความทรงจำที่เป็นส่วนตัวของตระกูล กับ ประวัติศาสตร์ที่เป็นของชุมชน และ ความทรงจำที่เป็นของชุมชน กับ ประวัติศาสตร์ของล้านนา ในช่วงเวลาเปลี่ยนผ่านทางการเมืองที่สำคัญตลอดช่วงพุทธศตวรรษที่ 25 นับตั้งแต่การรุกรานของเจ้าฟ้าโกหล่าน ขบวนการครูบาศรีวิชัย สงครามโลกครั้งที่ 2 และนโยบายรัฐนิยม อย่างไรก็ตาม แม้วัตถุตกทอดภายในตระกูลริญญาจะสะท้อนความพร่าเลือนระหว่างความทรงจำกับประวัติศาสตร์ แต่กลับเป็นวัตถุตกทอดของสามัญชนเหล่านี้ที่เป็นหลักฐานที่สำคัญที่ช่วยเติมเต็มหน้าประวัติศาสตร์ของล้านนาและของไทยให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น และเปิดพื้นที่ให้กับความเป็นไปได้ใหม่ ๆ ในการศึกษาประวัติศาสตร์ที่มาจากสามัญชนไทย