การวิเคราะห์ความพร้อมในการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญาของผลงานวิจัย:  กรณีศึกษาสถาบันอุดมศึกษากลุ่มพัฒนาชุมชนท้องถิ่น มหาวิทยาลัยนครพนม

ชนิดา  ยุบลไสย์

ผู้แต่ง

ชนิดา ยุบลไสย์ สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยนครพนม

คำสำคัญ:

ทรัพย์สินทางปัญญา, ความพร้อมด้านทรัพย์สินทางปัญญา, การบริหารจัดการงานวิจัย, สถาบันอุดมศึกษา, ทุนสนับสนุนงานมูลฐาน

บทคัดย่อ

การจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญาเป็นกลไกสำคัญที่สะท้อนศักยภาพของสถาบันอุดมศึกษาในการสร้างคุณค่าและขับเคลื่อนนวัตกรรมของประเทศ อย่างไรก็ตาม สถาบันอุดมศึกษากลุ่มพัฒนาชุมชนท้องถิ่นยังเผชิญข้อจำกัดเชิงโครงสร้างและระบบการบริหารที่ส่งผลต่อระดับ 'ความพร้อมด้านทรัพย์สินทางปัญญา' ของผลงานวิจัย งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์ระดับความพร้อมของผลงานวิจัยในการพัฒนาไปสู่การจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา (2) จำแนกประเภทการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาที่เหมาะสมกับผลงานวิจัย และ (3) วิเคราะห์ข้อจำกัดเชิงระบบบริหารจัดการงานวิจัยที่ส่งผลต่อการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา ประชากรในการวิจัย ได้แก่ โครงการวิจัยทั้งหมดที่ได้รับทุนสนับสนุนงานมูลฐาน (Fundamental Fund: FF) ของมหาวิทยาลัยนครพนม ในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ. 2565–2567 จำนวน 77 โครงการ กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ โครงการที่มีเอกสารประกอบครบถ้วน คัดเลือกโดยวิธีเจาะจง (Purposive Sampling) จำนวน 73 โครงการ คิดเป็นร้อยละ 94.81 ของประชากร การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน (Mixed Methods Research) เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบประเมินความพร้อมในการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา ครอบคลุม 5 เกณฑ์ ได้แก่ ความใหม่ (Novelty) ขั้นการประดิษฐ์ (Inventive Step) ความสามารถในการนำไปใช้ประโยชน์ (Utility) ความสมบูรณ์ของข้อมูลและเอกสารประกอบ (Documentation Completeness) และความเหมาะสมกับประเภทการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญา (IP Appropriateness) ซึ่งพัฒนาขึ้นโดยผ่านกระบวนการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหา (Content Validity) อย่างเป็นระบบ 4 ขั้นตอน ได้แก่ (1) พัฒนาเกณฑ์จากการทบทวนวรรณกรรมและกรอบแนวคิดการวิจัย (2) ตรวจสอบความสอดคล้องกับหลักกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา
(3) ปรับปรุงตามข้อเสนอแนะของผู้เชี่ยวชาญด้านทรัพย์สินทางปัญญา 3 ท่าน และ (4) ทดลองใช้กับโครงการนำร่องก่อนนำไปใช้จริง การเก็บรวบรวมข้อมูลใช้วิธีการวิเคราะห์เอกสาร (Documentary Analysis) ร่วมกับการประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญด้านทรัพย์สินทางปัญญา 3 คน อย่างเป็นอิสระ
การวิเคราะห์ข้อมูลใช้สถิติเชิงพรรณนา (ความถี่และร้อยละ) และค่า Fleiss' Kappa เพื่อประเมินความสอดคล้องระหว่างผู้ประเมิน ผลการวิจัยพบว่า (1) ความพร้อมของผลงานวิจัยในภาพรวมอยู่ในระดับ 'มีความพร้อมบางส่วนแต่ยังต้องพัฒนาเพิ่มเติม' โดยเฉพาะด้านการเตรียมข้อมูลเชิงเทคนิคและการสืบค้นข้อมูลสิทธิบัตรอย่างเป็นระบบ ทั้งนี้ระดับความพร้อมมีความแตกต่างกันตามประเภทการคุ้มครอง (2) ผลงานวิจัยส่วนใหญ่เหมาะสมกับการคุ้มครองในรูปแบบลิขสิทธิ์ (ร้อยละ 27.40) รองลงมาคือกลุ่มที่ยังไม่สามารถระบุประเภทได้อย่างชัดเจน (ร้อยละ 23.29) และสิทธิบัตร/อนุสิทธิบัตร (ร้อยละ 17.81) และ (3) ข้อจำกัดเชิงระบบที่สำคัญ ได้แก่ การขาดกระบวนการสืบค้น prior art ก่อนดำเนินการวิจัย การจัดทำเอกสารที่มุ่งเน้นการตีพิมพ์มากกว่าการยื่นจด และการขาดกลยุทธ์ด้านทรัพย์สินทางปัญญาตั้งแต่ต้นทางของโครงการ ค่า Fleiss' Kappa เท่ากับ 0.433 สะท้อนความสอดคล้องระดับปานกลาง (Moderate Agreement) ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่า ความพร้อมด้านทรัพย์สินทางปัญญาไม่ได้ขึ้นอยู่กับคุณภาพเชิงวิชาการเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับระบบการบริหารจัดการงานวิจัย กลไกสนับสนุนด้าน IP และการบูรณาการมิติทรัพย์สินทางปัญญาเข้ากับโครงสร้างทุนวิจัยของสถาบัน ข้อค้นพบนำไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อพัฒนาระบบบริหารจัดการทรัพย์สินทางปัญญาในสถาบันอุดมศึกษากลุ่มพัฒนาชุมชนท้องถิ่น เพื่อยกระดับความพร้อมด้านนวัตกรรมและการใช้ประโยชน์ผลงานวิจัยอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

Angrisani, M., Dell, D., Anno, N., & Hockaday, T. (2022). From ecosystem to community. Combining entrepreneurship and university engagement in an open innovation perspective. International Journal of Technology Management, 88(1), 71. https://doi.org/10.1504/ijtm.2022.121443

Crammond, R. J. (2024). Developing intellectual property management skills and the entrepreneurial university element: an educator perspective. International Journal of Intellectual Property Management, 14(4), 389–409. https://doi.org/10.1504/ijipm.2024.139664

Department of Intellectual Property, Ministry of Commerce. (2017). Basic Knowledge of Intellectual Property. Konmek Office Limited Partnership. [In Thai].

Etzkowitz, H., & Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation : from National Systems and Mode 2 to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy, 29(2), 109–123. https://doi.org/10.1016/s0048-7333(99)00055-4

Fan, H. L., Huang, M. H., & Chen, D. Z. (2019). Do funding sources matter?: The impact of university-industry collaboration funding sources on innovation performance of universities. Technology Analysis & Strategic Management, 31(11), 1368–1380.

https://doi.org/10.1080/09537325.2019.1614158

Fishman, E. A. (2010). The role of intellectual property management education in a technology management curriculum. The Journal of Technology Transfer, 35(4), 432–444. https://doi.org/10.1007/s10961-009-9145-z

Fleiss, J. L. (1971). Measuring nominal scale agreement among many raters. Psychological Bulletin, 76(5), 378–382. https://doi.org/10.1037/h0031619

Fongsri, M., Boonratmaitree, A., & Holumyong, T. (2025). Academic Service of Higher Education Institutions. Rajapark Journal, 19(64), 492–504. retrieved from https://so05.tci-thaijo.org/index.php/RJPJ/article/view/279329. [In Thai].

He, L., & Ismail, K. (2023). Do staff capacity and performance-based budgeting improve organisational performance? Empirical evidence from Chinese public universities. Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), 29. https://doi.org/10.1057/s41599-023-01523-2

Komolmas, T. (2025). The making of informative media to enhance understanding of the processes for requesting intellectual property rights, Dhonburi Rajabhat University, 19(2), 94–111. retrieved from https://so02.tci-thaijo.org/index.php/journaldru/article/view/277538 [In Thai].

Landis, J. R., & Koch, G. G. (1977). The measurement of observer agreement for categorical data. Biometrics, 33(1), 159. https://doi.org/10.2307/2529310

Lierse, S., Väänänen, I., Peltonen, K., Kiiskinen, K., Ward, C., & Wilson, B. (2022). Higher Education Institutions: Creating and Implementing regional Innovative knowledge Communities – A Comparative study of Finland and Australia. In Governance and Management in Higher Education (Vol. 43, pp. 157–173). Emerald Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/s2055-364120220000043010

Munari, F., Leonardelli, E., Menini, S., Righi, H. M., Sobrero, M., Tonelli, S., & Toschi, L. (2024). Public research funding and science-based innovation: An analysis of ERC research grants, publications and patents. Research Evaluation, 0(0), 1-12. https://doi.org/10.1093/reseval/rvae012

Ng, B. (2025). Universities as Agents of Social Innovation. In Social innovation in action (pp. 127–162). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-032-07934-3_7

Novikov, S. V., & Kulikov, S. P. (2024). Development of a toolkit for an intellectual property management system for higher education institutions. Russian Engineering Research, 44(4), 584–589. https://doi.org/10.3103/s1068798x2470045x

Sangsorn, T. (2023). The development promotion guideline of intellectual property for trademark registration efficiency in Thailand [Master’s independent study, Chulalongkorn University]. [In Thai].

Trairakthapanakul, W. (2014). Guideline for development of registration intellectual property. Veridian

E-Journal,Silpakorn University (Humanities, Social Sciences and Arts), 7(2), 910–922. [In Thai].