รูปแบบการสื่อสารในการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น ของกลุ่มทอผ้าไหมยกทองจันทร์โสมา จังหวัดสุรินทร์
คำสำคัญ:
รูปแบบการสื่อสาร, กระบวนการสื่อสาร, ภูมิปัญญาท้องถิ่น, การถ่ายทอดภูมิปัญญาบทคัดย่อ
บทความฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบริบทการสื่อสาร กระบวนการสื่อสาร และแนวทางการพัฒนารูปแบบการสื่อสารในการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นของกลุ่มทอผ้าไหมยกทองจันทร์โสมา จังหวัดสุรินทร์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เลือกผู้ให้ข้อมูลหลักแบบเจาะจง จากปราชญ์ชาวบ้านกลุ่มจันทร์โสมาที่มีความรู้ ประสบการณ์ในการทอผ้าไหมยกทองไม่ต่ำกว่า 10 ปี ได้แก่ ผู้ดูแลกลุ่ม เลขานุการกลุ่ม ผู้จัดการโรงทอ ช่างทอผ้า นักวิชาการ และผู้ปฏิบัติงานสื่อพื้นบ้าน จำนวน 13 คน เครื่องมือการวิจัย คือ แบบสัมภาษณ์เชิงลึก แบบการสนทนากลุ่ม และแบบสังเกตการณ์ วิเคราะห์ข้อมูลโดยวิธีการสร้างข้อสรุป ผลการวิจัย พบว่า 1) บริบท การสื่อสาร ชุมชนมีความโดดเด่นในการทอผ้าไหม ประชากรส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรมและทอผ้า สร้างรายได้จากการจำหน่ายผ้าไหม 2) กระบวนการสื่อสาร มีผู้ส่งสาร คือ ปราชญ์ชาวบ้านกลุ่มจันทร์โสมา นักวิชาการ ผู้ปฏิบัติงานด้านสื่อพื้นบ้าน ส่วนสาร คือ กระบวนการผลิต การสืบทอด การประยุกต์ ผ่านช่องทาง คือ สื่อบุคคล สื่อวัตถุที่เป็นผลิตภัณฑ์ สื่อเฉพาะกิจและสื่อกิจกรรมการปฏิบัติ มีกลุ่มผู้รับสาร คือ สมาชิกในครอบครัว สมาชิกในกลุ่ม นักวิชาการ ผู้ปฏิบัติงานสื่อพื้นบ้าน และประชาชนทั่วไป 3) แนวทางการพัฒนารูปแบบการสื่อสารมี 1 แนวทางที่ชัดเจน คือ การพัฒนาการสื่อสารใน 3 ขั้นตอน คือ ขั้นการผลิตใช้สื่อบุคคลผ่านการสนทนา การสอน การอธิบาย การสาธิต การทดลองทำ ขั้นการสืบทอด เน้นใช้สื่อบุคคล สื่อกิจกรรมการปฏิบัติ ใช้วิธีการผสมผสานระหว่างการสอนแบบบอกเล่า และการปฏิบัติจริง ส่วนขั้นการประยุกต์ เน้นการใช้สื่อวัตถุที่เป็นผลิตภัณฑ์ การร่วมประชุมเพื่อให้เกิดมูลค่า ส่วนวิธีการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมใช้ในทุกขั้นตอน
เอกสารอ้างอิง
กระทรวงวัฒนธรรม. (2554). นามสงเคราะห์ผู้ประกอบการเกี่ยวกับผ้าไหม. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
กาญจนา แก้วเทพ. (2549). สามวงล้อแห่งการขับเคลื่อนศักดิ์ศรีและความยั่งยืนของสื่อพื้นบ้านเพื่อสุขภาวะในสื่อพื้นบ้านแข็งแกร่ง สุขภาวะชุมชนเข้มแข็ง. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ณัฐวุฒิ สมยาโรน. (2557). กลยุทธ์การสื่อสารเพื่อถ่ายทอดภูมิปัญญาของเล่นพื้นบ้านของกลุ่มคนเฒ่าคนแก่ ตำบลป่าแดด อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย. วารสารบริหารธุรกิจเศรษฐศาสตร์และการสื่อสาร, 9(2), 60-69.
ปภัสนันท์ อุ่นเมือง. (2556). วิธีอนุรักษ์ผ้าหมี่ขิดของชุมชนบ้านนาข่า ต.นาข่า อ.เมือง จ.อุดรธานี. ใน การศึกษาอิสระรัฐปศาสนศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาบริหารงานตำรวจและชุมชน. มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
ปิยธิดา แก้วหอม. (2560). แนวทางการเรียนรู้สู่ความเป็นเลิศกลุ่มทอผ้าไหมยกทองโบราณจันทร์โสมา. วารสารครุศาสตร์, 12(1), 31-41.
พรทิพย์ ชนะค้า. (2547). กลยุทธ์การสื่อสารภูมิปัญญาท้องถิ่นของปราชญ์ชาวบ้านจังหวัดบุรีรัมย์. ใน วิทยานิพนธ์นิเทศศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชานิเทศศาสตร์. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
พลอยชมพู ฐิติยาภรณ์. (2553). การสื่อสารชุมชนท่องเที่ยวยั่งยืน: กรณีศึกษาชุมชนตลาดน้ำคลองลัดมะยม. ใน วิทยานิพนธ์วารสารศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการสื่อสารมวลชน. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
รสิกา อังกูร. (2562). การสื่อสารภูมิปัญญาด้วยการท่องเที่ยวโดยชุมชน. วารสารอิเล็กทรอนิกส์การเรียนรู้ทางไกลเชิงนวัตกรรม, 9(1), 129-154.
วิมลศรี ชาญจารุจิตร์. (2550). กระบวนการจัดการภูมิปัญญาของเล่นพื้นบ้าน: ศึกษาเฉพาะกรณี กลุ่มคนเฒ่า คนแก่ ตำบลป่าแดด อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย. ใน วิทยานิพนธ์พัฒนาชุมชนมหาบัณฑิต สาขาวิชาการพัฒนาชุมชน. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
สมโชค เฉตระการ. (2552). แนวทางการเรียนรู้สู่ความเป็นเลิศของการพัฒนาอาชีพทอผ้าไหมตามโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ ในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนกลาง. ใน ดุษฎีนิพนธ์ศึกษาศาสตรดุษฏีนิพนธ์ สาขาอาชีวศึกษา. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
สุชาดา น้ำใจดี. (2561). คุณลักษณะสื่อบุคคลที่ควรรู้ในการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น. วารสารชุมชนวิจัย, 12(3), 1-13.
อรวรรณ จุลลัษเฐียร. (2551). กระบวนการเรียนรู้ธุรกิจชุมชน: กรณีศึกษากลุ่มสตรีจังหวัดขอนแก่น. ใน วิทยานิพนธ์ศึกษาศาสตรดุษฏีนิพนธ์ สาขาอาชีวศึกษา. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
อัจฉรา ภานุรัตน์ และคณะ. (2536). เทคนิคดั้งเดิมและการพัฒนาของการทอและการใช้ผ้าไหมในวิถีชีวิตของคนชาติพันธุ์ไทยเขมร. ใน ในโครงการวิจัยผ้า: มรดกร่วมแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์.
เอกวิทย์ ณ ถลาง. (2540). ภูมิปัญญาสี่ภาควิถีชีวิตและกระบวนการเรียนรู้ของชาวบ้านไทย. นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
