การศึกษาบทบาทภาคประชาสังคม ภาคเอกชน และภาครัฐ ในการนำนโยบายเกษตรอินทรีย์ไปปฏิบัติ: กรณีศึกษาการส่งเสริม การปลูกข้าวอินทรีย์ในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง

บทคัดย่อ

       บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาพัฒนาการของการส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์และบทบาทของทุกภาคส่วนในการนำนโยบายส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์ไปปฏิบัติในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง และ 2) ศึกษารูปแบบการนำนโยบายส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์ไปปฏิบัติของสามจังหวัด อาศัยการศึกษาวิจัยในเชิงคุณภาพ ใช้วิธีการสัมภาษณ์ตัวแทนภาคประชาสังคมที่ดำเนินการส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์ในพื้นที่วิจัยอย่างต่อเนื่อง ภาคเอกชน ได้แก่ ตัวแทนธุรกิจผู้รับซื้อและส่งออกข้าวอินทรีย์และผู้บริหารหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับการส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์ในพื้นที่วิจัย รวมทั้งยังใช้การสังเกตและข้อมูลจากเอกสารที่เกี่ยวข้องเป็นเครื่องมือในการจัดเก็บข้อมูล โดยใช้วิธีการวิเคราะห์ข้อมูลจากการตีความและการสอบทานข้อมูลแบบสามเส้า ผลการวิจัยพบว่า 1) พัฒนาการของข้าวอินทรีย์แบ่งออกเป็นยุคเริ่มต้นที่ดำเนินการโดยภาคประชาสังคมและภาคเอกชน ต่อมาคือการสนับสนุนผ่านนโยบายระดับจังหวัดของผู้ว่าราชการจังหวัด และเกิดเป็นยุทธศาสตร์การส่งเสริมเกษตรอินทรีย์แห่งชาติฉบับแรกถึงฉบับที่ 2 ที่นำมาใช้ถึงปัจจุบัน 2) ภาคประชาสังคมและภาคเอกชนมีบทบาทเป็นอย่างยิ่งในการส่งเสริมข้าวอินทรีย์แบบครบวงจร แม้ว่าต่อมาภาครัฐจะกลับมาส่งเสริมเกษตรอินทรีย์ แต่ภาคประชาสังคมและภาคเอกชนยังคงมีความเชี่ยวชาญมากกว่าภาครัฐ ด้วยการประสบการณ์และการใช้ตลาดนำการผลิต ช่องทางการตลาด องค์ความรู้ด้านเกษตรอินทรีย์ และการทำงานร่วมกันระหว่างองค์กรพัฒนาเอกชนกับภาครัฐ อีกทั้งยังพบว่าความต่อเนื่องของการส่งเสริมข้าวอินทรีย์ โครงสร้างการนำนโยบายไปปฏิบัติในระดับจังหวัด ความเข้มแข็งและความสามารถด้านการตลาดของกลุ่มเกษตรกรมีผลต่อความยั่งยืนในการปลูกข้าวอินทรีย์และการขยายพื้นที่ข้าวอินทรีย์