การปรากฏของฉากในคติไตรภูมิในนิทานร้อยกรองไทย สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1 - 3)

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการปรากฏของฉากในคติไตรภูมิในนิทานร้อยกรองไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1-3) จำนวน 20 เรื่อง การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเอกสาร โดยผู้วิจัยได้รวบรวมฉากในคติไตรภูมิจากวรรณคดีเรื่องไตรภูมิกถาและไตรภูมิโลกวินิจฉยกถาเพื่อกำหนดขอบเขตของฉากในคติไตรภูมิ จากนั้นจึงวิเคราะห์การปรากฏของฉากในคติไตรภูมิที่พบในนิทานร้อยกรองไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1 – 3) แล้วนำเสนอผลในรูปแบบพรรณนาวิเคราะห์ ผลการวิจัยพบว่า นิทานร้อยกรองไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1-3) มีการปรากฏของฉากในคติไตรภูมิ จำนวน 10 ฉาก ได้แก่ 1) ฉากแดนนรก พบ 7 เรื่อง 2) ฉากแดนอสูรกาย พบ 4 เรื่อง 3) ฉากแดนมนุษย์ พบ 7 เรื่อง 4) ฉากแดนสวรรค์ พบ 18 เรื่อง 5) ฉากแดนพรหม พบ 4 เรื่อง 6) ฉากแดนนิพพาน พบ 5 เรื่อง 7) ฉากแดนหิมพานต์ พบ 14 เรื่อง 8) ฉากแดนเขาพระสุเมรุและเขาสัตบริภัณฑ์ พบ 16 เรื่อง 9) ฉากแดนแม่น้ำสีทันดร พบ 6 เรื่อง และ10) ฉากแดนฉิมพลี พบ 2 เรื่อง ฉากในคติไตรภูมิที่ปรากฏในนิทานร้อยกรองไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่ 1-3) จะปราฏอยู่ในตอนต่าง ๆ หลายตอน ในแต่ละตอนมักมีเนื้อหาคล้ายคลึงกัน ส่วนใหญ่มีเนื้อหากล่าวถึงเฉพาะชื่อของสถานที่และสิ่งต่าง ๆ ในฉากโดยไม่พรรณนารายละเอียด หรือเนื้อหาพรรณนารายละเอียดเพียงเล็กน้อย การปรากฏของฉากในคติไตรภูมิในนิทานร้อยกรองไทยสมัยดังกล่าวย่อมแสดงให้เห็นขนบนิยมทางวรรณศิลป์ และการสืบสานความคิดความเชื่อเรื่องคติไตรภูมิให้ดำรงอยู่อย่างแน่นแฟ้นในสังคมไทย