สมาธิศิลป์เพื่อพัฒนาสุขภาวะทางใจ

บทคัดย่อ

ความเป็นมาและวัตถุประสงค์: สังคมในปัจจุบันมีปัญหาต่าง ๆ มากมาย ทั้งเรื่องการเมือง การงาน เศรษฐกิจ ครอบครัว รุมเร้าจนเกิดความทุกข์ใจ หากไม่มีวิธีการระบายความรู้สึกออกมา ย่อมเกิดความเครียดสะสม ที่ทวีความรุนแรงจนมีผลกระทบทางลบกับชีวิตได้ ศิลปะจึงเป็นกิจกรรมที่ใช้ในการลดความเครียด ช่วยพัฒนาสุขภาวะทางใจให้กับผู้ทำกิจกรรม และเสริมสร้างสมาธิจากการจดจ่อกับการทำงานอย่างต่อเนื่อง บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์งานวิจัยในประเด็น กิจกรรมสมาธิศิลป์เพื่อพัฒนาสุขภาวะทางใจ จากการวิเคราะห์ทฤษฎีและงานวิจัยต่าง ๆ จากนั้นจึงสังเคราะห์เป็นกิจกรรมสมาธิศิลป์ ที่มีรูปแบบส่งเสริมการคิดเชิงบวก และสร้างความสุขให้กับจิตใจ

วิธีดำเนินการวิจัย: การวิจัยครั้งนี้ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ วิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารและงานวิจัยจากในประเทศและต่างประเทศ จำนวน 24 งานวิจัย วิเคราะห์ข้อมูล 2 ประเด็นหลัก คือ 1) สมาธิกับการพัฒนาสุขภาวะทางใจ และ 2) ศิลปะกับการพัฒนาสมาธิและสุขภาวะทางใจ จากนั้นจึงสังเคราะห์เป็นกิจกรรมสมาธิศิลป์
เพื่อพัฒนาสุขภาวะทางใจ เครื่องมือที่ใช้ในงานวิจัยประกอบด้วย 1) แบบประเมินคุณภาพงานวิจัยที่เกี่ยวกับเรื่อง
ที่ศึกษาและเกณฑ์ในการประเมินคุณภาพงานวิจัย และ 2) แบบบันทึกข้อมูลคุณลักษณะงานวิจัยระดับเล่ม
แบบบันทึกทั่วไปของคุณลักษณะงานวิจัย ด้านการพิมพ์และผู้วิจัย ด้านเนื้อหาสาระงานวิจัย ด้านวิธีการวิจัย เป็นต้น

ผลการวิจัย: พบว่า กิจกรรมสมาธิศิลป์ มีรูปแบบส่งเสริมการคิดเชิงบวก ได้แก่ 1) ศิลปะรูปธรรม ที่ประกอบด้วยการวาดธรรมชาติ และทิวทัศน์รอบตัว 2) ศิลปะนามธรรม ที่ประกอบด้วยรูปทรงเรขาคณิตและเส้นในแบบต่าง ๆ และ 3) ศิลปะที่ผสมผสานรูปธรรมกับนามธรรม ขั้นตอนการทำกิจกรรมมีดังต่อไปนี้ 1) การเตรียมสภาวะใจให้เป็นสมาธิก่อนการปฏิบัติงานศิลปะ 2) การตามดู รู้ และสังเกตการเคลื่อนไหวของมือ ใจ และสี และ 3) การจดบันทึกความคิดระหว่างการเคลื่อนไหวร่างกาย ตั้งแต่เริ่มต้นจนสำเร็จ

ความเกี่ยวข้องกับหลักธรรมคำสอนทางพระพุทธศาสนา: กิจกรรมสมาธิศิลป์เป็นการผสมผสานกิจกรรมศิลปะกับการทำสมาธิแบบสมถภาวนา ให้เกิดความสงบระงับ เพื่อพัฒนาจิตใจให้มีความสุข สอดคล้องกับพัฒนาปัญญาและคุณธรรมด้วยหลักพระพุทธศาสนา โดยเริ่มตั้งแต่การให้ผู้เรียนทำสมาธิเพื่อปูพื้นฐานจิตใจสู่ความสงบหยุดฟุ้งซ่านและพร้อมร่วมกิจกรรมที่ผู้สอนเตรียมไว้ หลังจากนั้นจึงนำสมาธิเข้ามาสู่การวาดภาพโดยใช้หลักสติปัฏฐาน 4 ในหมวดจิตตานุปัสสนาและกายานุปัสสนา ที่ฝึกให้ผู้เรียนตามดูรู้ทันจิตและกายโดยสังเกตสามส่วน คือ 1) สังเกตใจที่ออกคำสั่งให้ร่างกายเคลื่อนไหวในทิศทางที่ต้องการ 2) สังเกตมือด้วยการตามดูรู้สัมผัสการเคลื่อนไหวของมือในขณะทำงานตั้งแต่ขึ้นโครง จุ่มสี ระบายสี และเก็บรายละเอียดของสี 3) สังเกตสี การลงสี คือ กระบวนการทำงานศิลปะที่มือและใจต้องประสานกันอย่างแนบแน่น สีที่ปรากฏในงานจะแสดงให้เห็นถึงสมาธิและความจดจ่อของผู้ทำงาน และ 4) จดบันทึกความคิดขณะทำงานศิลปะ เพื่อพิจารณาตัวเองว่ารู้สึกอย่างไรในขณะปฏิบัติงาน ข้อนี้ตรงกับหลักธรรมหมวดของอิทธิบาทสี่ คือ วิมังสา ใช้ปัญญาพิจารณาหาเหตุผลและตรวจสอบความคิดของตนเพื่อการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะที่ดีขึ้นในโอกาสต่อไป

สรุป: กิจกรรมสมาธิศิลป์ เป็นการใช้ศิลปะกับสมาธิที่ส่งเสริมการคิดเชิงบวก และทำให้ใจสงบตามหลักสมถภาวนา จนเกิดความสุขในจิตใจ