ทุนสังคมกับความเปราะบางของครัวเรือนชนบท: กรณีศึกษาชุมชนชาวพุทธในภาคใต้ของประเทศไทย

บทคัดย่อ

ความเป็นมาและวัตถุประสงค์: การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม ส่งผลให้ครัวเรือน ในชนบทจำนวนมากต้องเผชิญความเปราะบาง งานวิจัยที่ผ่านมาได้ชี้ให้เห็นว่า ทุนสังคมปรากฏบทบาท ในการช่วยลดความเปราะบางของครัวเรือน งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาทของทุนสังคม ต่อความเปราะบางของครัวเรือน โดยใช้ชุมชนชาวพุทธในอำเภอศรีนครินทร์ จังหวัดพัทลุง ภาคใต้ของประเทศไทยเป็นกรณีศึกษา

วิธีดำเนินการวิจัย: การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบกรณีศึกษา เก็บรวบรวมข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลหลักจำนวน 39 ราย ประกอบด้วยครัวเรือนเปราะบางและผู้ที่เกี่ยวข้องในชุมชน โดยใช้การเลือกแบบเจาะจง ดำเนินการเก็บข้อมูลในปี พ.ศ. 2567 ผ่านการสนทนากลุ่ม การสัมภาษณ์เชิงลึกด้วยแบบสัมภาษณ์ กึ่งโครงสร้าง และการสังเกตภาคสนาม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้วยวิธีสามเส้าและการสะท้อนกลับข้อมูลไปยังผู้ให้ข้อมูลหลัก

ผลการวิจัย: เครือข่ายสินธุ์แพรทองเป็นตัวอย่างของทุนสังคมที่มีความเข้มแข็ง โดยประกอบด้วยทุนสังคม 3 มิติ ได้แก่ ทุนสังคมเชิงผูกพัน ทุนสังคมเชิงเชื่อมโยงระหว่างกลุ่ม และทุนสังคมเชิงเชื่อมโยงกับสถาบัน ซึ่งมีความเชื่อมโยงและเกื้อหนุนกันในการเพิ่มการเข้าถึงทรัพยากร ความรู้ และโอกาสทางเศรษฐกิจ ส่งผลให้สามารถลดความเปราะบางของครัวเรือนได้ อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงทุนสังคมยังมีความไม่เท่าเทียม โดยครัวเรือนบางกลุ่มมีข้อจำกัดด้านเวลา รายได้ สุขภาพ และความเชื่อมั่นในตนเอง ซึ่งส่งผลทำให้ไม่สามารถเข้าร่วมกิจกรรมของเครือข่ายได้อย่างเต็มที่

ความเกี่ยวข้องกับหลักธรรมคำสอนทางพระพุทธศาสนา: ทุนสังคมเชิงผูกพันสะท้อนหลักกัลยาณมิตร ซึ่งมีบทบาทในการเสริมสร้างความไว้วางใจและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน อีกทั้งยังสอดคล้องกับหลักพรหมวิหารในส่วนของเมตตาและกรุณาที่เน้นการช่วยเหลือโดยไม่ตัดสินและการดำเนินชีวิต อย่างสมดุลตามแนวทางสายกลาง ขณะเดียวกัน ทุนสังคมเชิงเชื่อมโยงระหว่างกลุ่มและทุนสังคม เชิงเชื่อมโยงกับสถาบัน  มีความสอดคล้องกับหลักสังคหวัตถุ ซึ่งเอื้อให้เกิดการเชื่อมโยงระหว่างผู้คน ที่มีสถานะกลุ่ม และบทบาทที่หลากหลาย อันนำไปสู่การใช้ทรัพยากรร่วมกัน การสื่อสารอย่างสร้างสรรค์ และความร่วมมือเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นคือ ความรู้ ทรัพยากรของชุมชน และโอกาสทางเศรษฐกิจสามารถไหลเวียนและกระจายได้อย่างมีประสิทธิภาพและมีความหมาย อย่างไรก็ตามความไม่เท่าเทียมในการเข้าถึงทุนสังคมสะท้อนให้เห็นถึงปัญหาเชิงโครงสร้าง ซึ่งสอดคล้องกับหลักอริยสัจว่าด้วยเหตุแห่งทุกข์ ซึ่งมิได้เกิดจากปัจเจกเพียงลำพัง หากเชื่อมโยงกับเงื่อนไขและบริบทการดำรงชีวิตของครัวเรือนในหลากหลายมิติ

สรุป: ทุนสังคมเป็นกลไกสำคัญในการลดความเปราะบางของครัวเรือนชนบท โดยเฉพาะเมื่อมีการออกแบบและการขับเคลื่อนให้สอดคล้องกับบริบทชุมชนและหลักพุทธศาสนา การประยุกต์มิติทางพุทธศาสนา ในการอธิบายทุนสังคม ช่วยเปิดมุมมองสำหรับทำความเข้าใจทุนสังคมในฐานะกระบวนการเชิงปฏิสัมพันธ์ ที่ก่อตัวขึ้นจากการปฏิบัติและการมีส่วนร่วมของสมาชิกในชุมชน ซึ่งเอื้อต่อการเกื้อกูลและการเรียนรู้ร่วมกัน อันนำไปสู่การเสริมสร้างศักยภาพของชุมชนในการคลี่คลายความทุกข์อย่างยั่งยืน งานวิจัยนี้มีส่วนในการขยายและการต่อยอดองค์ความรู้ด้านทุนสังคมในบริบทชุมชนพุทธ และให้ข้อเสนอแนะ เชิงนโยบายสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากที่มุ่งความยั่งยืน ความเป็นธรรม และไม่ทิ้งครัวเรือนเปราะบางไว้เบื้องหลัง