การจัดการทรัพยากรน้ำเชิงบูรณาการกับความท้าทายจากการบุกรุกพื้นที่ชลประทาน: บทเรียนจากลุ่มน้ำปากพนังสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อความยั่งยืน
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้นำเสนอการวิเคราะห์เชิงวิพากษ์เกี่ยวกับปัญหาการ บุกรุกพื้นที่ชลประทาน ในลุ่มน้ำปากพนัง ซึ่งส่งผลกระทบต่อความมั่นคงด้านน้ำ คุณภาพน้ำ และระบบนิเวศ ตลอดจนสร้างความขัดแย้งระหว่างกลุ่มผู้ใช้น้ำ โดยเฉพาะในช่วงฤดูแล้งที่มีน้ำจืดไม่เพียงพอ เกิดน้ำเค็มรุกล้ำและคุณภาพน้ำเสื่อมโทรม บทความนี้มุ่งศึกษาความท้าทายดังกล่าวผ่าน กรอบการจัดการทรัพยากรน้ำเชิงบูรณาการ (Integrated Water Resources Management: IWRM) และวิเคราะห์ความสอดคล้องของกฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวข้อง
วิธีการศึกษา ใช้วิธีสังเคราะห์องค์ความรู้จากวรรณกรรม งานวิชาการ และข้อมูลเชิงเอกสารที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะเอกสารภาครัฐด้านทรัพยากรน้ำ พระราชบัญญัติทรัพยากรน้ำ พ.ศ. 2561 รวมถึงการวิเคราะห์กรณีลุ่มน้ำปากพนังจากรายงานสถานการณ์น้ำและข้อมูลพื้นที่จริง และผสานด้วยกรอบแนวคิดด้าน IWRM และกฎหมายทรัพยากรน้ำเชิงปรับตัว
ผลการศึกษาในเชิงวิเคราะห์พบว่า การบุกรุกพื้นที่ชลประทานสัมพันธ์กับข้อจำกัดด้านกฎหมายเชิงโครงสร้าง การขาดการบังคับใช้ที่ทั่วถึง และการขาดกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชน นอกจากนี้ ระบบบริหารจัดการแบบรวมศูนย์ยังไม่สามารถตอบสนองต่อสภาพปัญหาที่ซับซ้อน เช่น น้ำเค็มรุกและภัยแล้งที่ทวีความรุนแรงตามการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
จากข้อค้นพบ บทความนี้ได้เสนอแนวทางเชิงนโยบาย ได้แก่ ปฏิรูประบบธรรมาภิบาลลุ่มน้ำและโครงสร้างสถาบันกำกับดูแล, ทำให้กฎหมายที่ดิน–ผังเมือง–ชลประทานสอดคล้องกันอย่างเป็นระบบ, เสริมสร้างองค์กรผู้ใช้น้ำให้เป็น “ผู้กำหนดกติกา” ร่วมกับรัฐ และสร้างโครงสร้างพื้นฐานน้ำอัจฉริยะเพื่อป้องกันความเสี่ยง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความโปร่งใสในการจัดการน้ำอย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ปรากฏในวารสารนี้ เป็นความรับผิดชอบของผู้เขียน ซึ่งสมาคมนักวิจัยไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยเสมอไป การนำเสนอผลงานวิจัยและบทความในวารสารนี้ไปเผยแพร่สามารถกระทำได้ โดยระบุแหล่งอ้างอิงจาก "วารสารสมาคมนักวิจัย"
เอกสารอ้างอิง
กรมชลประทาน. (2560). รายงานสถานการณ์น้ำภาคใต้. กรมชลประทาน.
กรมชลประทาน. (2562). รายงานสถานการณ์น้ำลุ่มน้ำปากพนัง. กรมชลประทาน.
กรมทรัพยากรน้ำ. (2563). รายงานสถานการณ์ทรัพยากรน้ำประเทศไทย พ.ศ. 2563. กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.
เกรียงศักดิ์ เกิดมงคล. (2563). ความท้าทายของการบังคับใช้พระราชบัญญัติทรัพยากรน้ำ พ.ศ. 2561 ในระดับพื้นที่. วารสารการปกครองท้องถิ่น, 9(2), 45-60.
เกียรติศักดิ์ ศิริสมบัติ. (2564). การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของไทยภายใต้กฎหมายใหม่: บทวิเคราะห์เชิงนโยบาย. วารสารนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 50(3), 35-52.
ธรรมชาติไทย. (2565). ระบบนิเวศชุ่มน้ำป่าพรุควนเคร็ง. มูลนิธิธรรมชาติไทย.
ธีระพล พุ่มพวง. (2564). บทบาทองค์กรผู้ใช้น้ำและการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการลุ่มน้ำ. สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน.
นภัสสร ทิพวัลย์. (2562). การจัดการน้ำโดยองค์กรผู้ใช้น้ำในพื้นที่ชนบท: บทเรียนจากภาคใต้ของประเทศไทย. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 10(2), 45–60.
มูลนิธิโครงการหลวง. (2561). รายงานสถานการณ์ระบบนิเวศและคุณภาพน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำภาคใต้. มูลนิธิโครงการหลวง.
วรรณา จิตตะเมธี. (2561). การจัดการพื้นที่เสี่ยงด้านทรัพยากรน้ำ. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วรวุฒิ รุจิวงศ์. (2563). การบุกรุกพื้นที่ชลประทานและผลกระทบต่อระบบน้ำ. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
ศรีสวัสดิ์ ใจความ. (2561). การประยุกต์ใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์และการรับรู้ระยะไกลเพื่อการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, 11(2), 85–98.
ศูนย์วิจัยเกษตรที่ลุ่มภาคใต้. (2558). รายงานการวิจัยสถานการณ์ภัยแล้งในพื้นที่ลุ่มภาคใต้. สงขลา: กรมวิชาการเกษตร.
สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ. (2564). รายงานสถานการณ์ทรัพยากรน้ำและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ. สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน).
สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ. (2563). รายงานสถานการณ์ทรัพยากรน้ำประเทศไทย พ.ศ. 2563. สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ.
สำนักราชเลขาธิการ. (2542). โครงการพัฒนาลุ่มน้ำปากพนังอันเนื่องมาจากพระราชดำริ. กรุงเทพฯ: สำนักราชเลขาธิการ.
สุภาวดี เจริญสุข. (2562). การบังคับใช้กฎหมายทรัพยากรน้ำของไทย. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
อานนท์ ศรีบุญมาก. (2560). ปัญหาและความท้าทายด้านการจัดการทรัพยากรน้ำขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น. กรุงเทพฯ: สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน.
Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design choosing among five approaches. (4th ed.). SAGE.
Falkenmark, M., & Rockstrom, J. (2004) Balancing water for humans and nature: The new approach to ecohydrology. Earthscan.
Gleick, P. H. (1993). Water in crisis: A guide to the world’s fresh water resources. in water in crisis: a guide to the world’s fresh water resources. Oxford University.
Global Water Partnership. (2017). Integrated Water Resources Management in Practice. GWP.
Hadi, S., Mahmud, M., & Rahman, A. (2019). Smart water management using GIS and remote sensing. Journal of Water and Climate Change, 10(4), 745–758.
Liu, J., Wang, H., Zhang, Y., & Chen, X. (2020). Integrated water resources management under climate variability: Lessons from Asian river basins. Water Policy, 22(4), 512–528.
World Bank. (2020). Malaysia: Transforming water sector governance through integrated river basin management. Washington, DC: World Bank.
Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods. (5th ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE.
Zellmer, S. B. (2008). Adaptive governance and the challenges of global climate change. Journal of Environmental Law & Litigation, 23(2), 273–296.
Translated Thai References
Charoensuk, S. (2019). The enforcement of Thai water resources laws. Thammasat University. (In Thai)
Chittamethee, W. (2018). Management of water resource risk areas. Chulalongkorn University. (In Thai)
Department of Water Resources. (2020). Thailand water resources situation report 2020. Ministry of Natural Resources and Environment. (In Thai)
Jaikham, S. (2018). Application of geographic information systems and remote sensing for water resource management. Journal of Science and Technology, Chiang Mai Rajabhat University, 11(2), 85–98. (In Thai)
Kermongkol, K. (2020). Challenges of enforcing the 2018 Water Resources Act at the local level. Journal of Local Administration, 9(2), 45-60. (In Thai)
National Water Resources Office. (2020). Report on the water resources situation in Thailand, 2020. National Water Resources Office. (In Thai)
Nature Thai. (2022). Khuan Khreng peat swamp ecosystem. Nature Thai Foundation. (In Thai)
Office of His Majesty's Principal Private Secretary. (1999). Pak Phanang River Basin development project under the Royal Initiative. Bangkok: Office of His Majesty's Principal Private Secretary. (In Thai)
Pumpuang, T. (2021). The role of water user organizations and participation in watershed management. Community Organization Development Institute. (In Thai)
Royal Irrigation Department. (2017). Southern water situation report. Royal Irrigation Department. (In Thai)
Royal Irrigation Department. (2019). Pak Phanang basin water situation report. Royal Irrigation Department. (In Thai)
Royal Project Foundation. (2018). Report on the ecosystem situation and water quality in the southern river basins. Royal Project Foundation. (In Thai)
Rujiwong, W. (2020). Irrigation encroachment and its impact on the water system. Kasetsart University. (In Thai)
Sirisombat, K. (2021). Thai water resource management under the new law: A policy analysis. Thammasat University Law Journal, 50(3), 35–52. (In Thai)
Southern Lowland Agricultural Research Center. (2015). Research report on the drought situation in the southern lowlands. Songkhla: Department of Agriculture. (In Thai)
Sriboonmak, A. (2017). Problems and challenges in water resource management by local administrative organizations. Bangkok: Community Organization Development Institute. (In Thai)
Tipawan, N. (2019). Water management by water user organizations in rural areas: Lessons from Southern Thailand. Journal of Social Sciences and Humanities, Ubon Ratchathani University, 10(2), 45–60. (In Thai)
Water Resources Information Institute. (2021). Report on the water resources situation and climate change. Water Resources Information Institute (Public Organization). (In Thai)
