เทวนารี “เทียนโฮ่วเต๊งหม่าย” “ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยง” และ “เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยง” : การกลืนกลายทางวัฒนธรรมภายใต้บริบทการนับถือบูชา “เจ้าแม่ทับทิม”

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาการกลืนกลายและการผสมกลมกลืนทางวัฒนธรรมในการนับถือบูชา “เจ้าแม่ทับทิม” ในบริบทสังคมไทย โดยวิเคราะห์ตามความเชื่อของกลุ่มจีนไหหลำที่บูชาเจ้าแม่ 3 องค์ คือ “เจ้าแม่เทียนโฮ่วเต๊งหม่าย” (天后聖母) “เจ้าแม่ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยง” (水尾聖娘) และ “เจ้าแม่เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยง” (正順聖娘) ซึ่งถูกเรียกรวมในภาษาไทยว่า “เจ้าแม่ทับทิม” โดยเก็บรวบรวมข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลจากศาลเจ้าแม่ทับทิมทั้งแบบไทยและจีน จำนวน 100 แห่ง ที่ได้จากการเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง แล้วนำข้อมูลมาวิเคราะห์ตามวัตถุประสงค์การวิจัยที่กำหนดไว้
ผลการวิจัยพบว่า เมื่อชาวจีนไหหลำอพยพมายังประเทศไทย ได้นำคติการบูชาเจ้าแม่ทั้ง 3 องค์มาผสมผสานกับความเชื่อของชาวจีนฮกเกี้ยนที่นับถือบูชา “เจ้าแม่ม่าจ้อ” (媽祖) ซึ่งเทวะลักษณะคล้ายคลึงกัน ทำให้เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนว่าคือองค์เดียวกัน และเรียกขานในนามเดียวกันว่า “เจ้าแม่ทับทิม” นอกจากนี้ ยังพบว่าความเชื่อเรื่องเจ้าแม่ทับทิมในไทยผสมผสานกับคติผีอารักษ์ไทยดั้งเดิมและเทพารักษ์สตรีของชาวจีนแต้จิ๋วคือ “ปึงเถ่าม่า” (本頭媽) ซึ่งถูกเรียกว่าเจ้าแม่ทับทิมเช่นกัน สะท้อนให้เห็นถึงการหลอมรวมความเชื่อจีน-ไทยในสังคมไทยอย่างต่อเนื่อง ทำให้การนับถือเจ้าแม่ทับทิมในสังคมไทยเป็นผลจากกระบวนการกลืนกลายและการผสมกลมกลืนทางวัฒนธรรมระหว่างกลุ่มชาวจีนไหหลำ ฮกเกี้ยน และแต้จิ๋ว กับความเชื่อพื้นถิ่นไทย โดยมีการปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับบริบททางสังคมไทยอย่างกลมกลืน