ปรากฏการณ์ปัญญาประดิษฐ์ในระบบการศึกษาไทย: บทสังเคราะห์เชิงวิภาษวิธี พ.ศ. 2566 – 2568
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้ตั้งคำถามต่อสองข้อสันนิษฐานที่ดำรงอยู่คู่กันในวาทกรรมนโยบายการศึกษาไทย ได้แก่ การมองปัญญาประดิษฐ์ในฐานะกลไกเสริมประสิทธิภาพล้วน ๆ และการตีตราว่าเป็นภัยคุกคามต่อจริยธรรม โดยนำระเบียบวิธีวิภาษวิธีมาใช้เป็นกรอบวิเคราะห์ ผ่านการสังเคราะห์ข้อมูลเชิงประจักษ์จากเอกสารเชิงนโยบายและสื่อมวลชนระดับประเทศ 5 แหล่ง ระหว่างปี พ.ศ. 2566–2568
ผลการวิเคราะห์ในมิติญัตติชี้ให้เห็นว่าปัญญาประดิษฐ์มีศักยภาพในการยกระดับการเรียนรู้เฉพาะบุคคล ลดภาระงานซ้ำซ้อนของครู และเปิดพื้นที่ให้ผู้เรียนสร้างองค์ความรู้ได้อย่างมีพลวัต ขณะที่มิติปฏิญัตติเผยให้เห็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่ลึกกว่าปัญหาการลอกเลียน ได้แก่ ภาวะการโอนถ่ายภาระทางปัญญา ปรากฏการณ์ข้อมูลสมจริงแต่เท็จที่ปัญญาประดิษฐ์สร้างขึ้น และความเหลื่อมล้ำทางโครงสร้างดิจิทัลที่นโยบายพื้นที่ทดลองแบบเลือกสรรอาจตอกย้ำให้รุนแรงขึ้น
การสังเคราะห์ทั้งสองมิตินำไปสู่ข้อค้นพบว่า ปัญญาประดิษฐ์ในระบบการศึกษาไทยไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือ แต่กำลังก่อตัวเป็นระบบนิเวศทางปัญญาที่มีแนวโน้มว่าฝังค่านิยมเชิงอำนาจไว้อย่างแนบเนียน ทางออกที่ยั่งยืนจึงอยู่ที่การสร้างภูมิคุ้มกันทางสติปัญญา ผ่านการยกระดับความฉลาดรู้ด้านปัญญาประดิษฐ์ให้เป็นระบบความคิดเชิงวิพากษ์ การเปลี่ยนผ่านบทบาทครูสู่การเป็นผู้ออกแบบการเรียนรู้ และการกำกับดูแลนโยบายด้วยกลไกสามชั้นที่บูรณาการความรับผิดชอบในระดับรัฐ สถานศึกษา และผู้เรียนไว้ด้วยกัน บทความเสนอว่าการศึกษาไทยในยุคปัญญาประดิษฐ์ต้องขับเคลื่อนภายใต้หลักการมนุษย์นำเทคโนโลยี เพื่อให้นวัตกรรมทำหน้าที่เพิ่มพูนคุณค่าความเป็นมนุษย์ ไม่ใช่ลดทอนศักยภาพการคิดเชิงวิพากษ์ของผู้เรียน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1) บทความนี้เป็นลิขสิทธิ์ของสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แต่ความคิดเห็นและเนื้อหาเป็นของผู้แต่ง
2) ทัศนะและความคิดเห็นที่ปรากฏในบทความในวารสารวิจัยสังคมและปริทัศน์ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถือเป็นความรับผิดชอบของผู้แต่งบทความนั้น และไม่ถือเป็นทัศนะและความรับผิดชอบของกองบรรณาธิการวารสารวิจัยสังคมและปริทัศน์ สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กองบรรณาธิการไม่สงวนสิทธิ์ในการคัดลอก แต่ให้ระบุถึงการอ้างอิง
เอกสารอ้างอิง
Bayly-Castaneda, K., Ramirez-Montoya, M. S., & Morita-Alexander, A. (2024). Crafting personalized learning paths with AI for lifelong learning: A systematic literature review. Frontiers in Education, 9. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1424386
Biesta, G. (2022). World-centred education: A view for the present. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003098331
Chaisuwan, B., Kuldilok, P., & Sakuna, C. (2022). Situations, trends, and needs of knowledge and artificial intelligence skills for enhancing work effectiveness among working-age people in Thailand [สถานการณ์ แนวโน้ม และความต้องการด้านความรู้และทักษะปัญญาประดิษฐ์เพื่อพัฒนาสมรรถนะบุคลากรวัยทำงานในประเทศไทย]. Academic Journal of Humanities and Social Sciences Burapha University, 30(1). https://so06.tci-thaijo.org/index.php/husojournal/article/view/253233 (in Thai)
Chanpetch, N., & Songserm, U. (2024). Artificial intelligence (AI): Educational applications [ปัญญาประดิษฐ์ (AI) : การประยุกต์ใช้ทางการศึกษา]. Journal of Education Studies, 22(1), 1–12. (in Thai)
Equitable Education Fund. (2025). AI policy design must be human-led: Schools should participate in setting rules and ethics for AI use [ผู้จัดการ กสศ. ชูแนวคิด ‘AI สร้างการเรียนรู้ตลอดชีวิต’ ขับเคลื่อนความเสมอภาคทางการศึกษาด้วยวิจัยและนวัตกรรม บนเวที KBTG Techtopia 2025]. Equitable Education Fund (EEF). https://www.eef.or.th/news-120925/ (in Thai)
Electronic Transactions Development Agency (ETDA). (2023). Basic guidelines for using ChatGPT in organizations. [แนวปฏิบัติเบื้องต้นในการใช้ ChatGPT สำหรับองค์กร]. ETDA. https://www.etda.or.th/getattachment/2cde4986-5362-4aae-9c52-b90b76b5d196/20230417-10-%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B9%83%E0%B8%8A-ChatGPT-AIGC-sak.pdf.aspx
Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2021). An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. In L. Floridi (Ed.), Ethics, governance, and policies in artificial intelligence (pp. 19–39). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-81907-1_3
Holmes, W., Porayska-Pomsta, K., Holstein, K., Sutherland, E., Baker, T., Shum, S. B., Santos, O. C., Rodrigo, M. T., Cukurova, M., Bittencourt, I. I., & Koedinger, K. R. (2023). Ethics of AI in education: Towards a community-wide agenda. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 32(2), 504–526. https://doi.org/10.1007/s40593-021-00239-1
IEEE Tech News. (2025). Cognitive Offloading: How AI is quietly eroding our critical thinking. IEEE Tech News. https://www.computer.org/publications/tech-news/trends/cognitive-offloading
Insaard, S., & Amornrit, P. (2024). Assessing digital competency among Thai citizens: A comprehensive study in the post-COVID-19 era. Journal of Education and Learning, 13(5), 159–171. https://doi.org/10.5539/jel.v13n5p159
Mahidol University. (2024). The role of AI in Thailand’s education today [ทบาทของ AI กับการศึกษาไทยในปัจจุบัน]. https://op.mahidol.ac.th/ga/learning-ai/ (in Thai)
Ministry of Education. (2025). Prof. Dr. Naruemon Pinyosinwat opens AI for Education: AI as a tool to empower teachers [รมว.ศธ. “นฤมล” เปิดงาน “AI for Education ปั้นคนไทยสู่อนาคต 5.0” เน้นย้ำใช้ให้ถูกหลักจริยธรรม วางแนวทางป้องกันผลกระทบผู้เรียน]. Ministry of Education https://www.moe.go.th/news/ai-for-education-2025 (in Thai)
Ministry of Digital Economy and Society. (2022). Thailand national artificial intelligence strategy and action plan (2022–2027). Ministry of Digital Economy and Society [AI Thailand | แผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (พ.ศ. 2565 – 2570)]. https://www.ai.in.th/en/about-ai-thailand/
Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation. (2024). Guidelines for the use of Generative Artificial Intelligence (Generative AI) in higher education institutions แนวปฏิบัติเกี่ยวกับการจัดการเรียน การสอนด้านปัญญาประดิษฐ์ในหลักสูตรการศึกษาของสถาบันอุดมศึกษา]. Office of the Permanent Secretary, Ministry of Higher Education, Science, Research and Innovation. (in Thai) https://www.ops.go.th/th/content_page/item/13535-E-office_policy
Office of the Basic Education Commission. (2025). AI usage guide for teachers, students, schools, and parents in Thailand [คู่มือการใช้ AI สำหรับครู นักเรียน โรงเรียน และผู้ปกครองในประเทศไทย พ.ศ. 2568]. Bureau of Academic Affairs and Educational Standards, Office of the Basic Education Commission, Ministry of Education. (in Thai)
Office of the Education Council. (2025). AI impacts on the role of teachers [ผลกระทบของ AI ต่อบทบาทครูผู้สอน]. Office of the Education Council. https://www.onec.go.th/th.php/page/view/Outstand/6456 (in Thai)
Office of the Education Council (2024). Application of AI in learning management: Examples of international practices [การประยุกต์ใช้ AI ในการจัดการเรียนรู้: ตัวอย่างแนวปฏิบัติของต่างประเทศ]. OEC. (in Thai)
Panitpichetvong, P., Phattranurakkul, C., Thatreenaranont, N., & Limyotin, A. (2024). Guidelines for the application of generative artificial intelligence technology for teaching and learning in higher education [แนวทางการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์รังสรรค์ สำหรับการเรียนการสอนในระดับอุดมศึกษา]. Bangkokthonburi University Journal, 13(1), 31–45. (in Thai)
Phongsanam, T. (2024). AI technology and the turning point in Thai education [เทคโนโลยี AI กับจุดเปลี่ยนทางการศึกษาไทย]. Bansomdejchaopraya Rajabhat University. https://www.learneducation.co.th/ai-%e0%b8%81%e0%b8%b1%e0%b8%9a-%e0%b8%81%e0%b8%b2%e0%b8%a3%e0%b8%a8%e0%b8%b6%e0%b8%81%e0%b8%a9%e0%b8%b2%e0%b9%83%e0%b8%99%e0%b8%ad%e0%b8%99%e0%b8%b2%e0%b8%84%e0%b8%95 (in Thai)
Ramsoot, N. (2021). Thai teachers and AI in the educational arena for developing 21st-century learners. In Commemorative Book for National Teachers’ Day 2021: Thai Teachers’ Power in the New Normal, Digital Literacy and Smart Teaching [ครูไทยกับ AI ในสนามการศึกษาเพื่อสร้างคนสู่ศตวรรษที่ 21]. Onpa Co., Ltd. https://elibrary.ksp.or.th/index.php?lvl=cmspage&pageid=4&id_article=286 (in Thai)
Rattanakomfoo, S. (2020). Digital divide and online learning inequalities in Thailand [ช่องว่างดิจิทัลและความเหลื่อมล้ำในการเรียนออนไลน์]. Thailand Development Research Institute. Roblyer, M. D., & Hughes, J. E. (2022). Integrating educational technology into teaching: Transforming learning across disciplines (9th ed.). Pearson.
Rohitasathien, B. (2025). The Ministry of Education is concerned about students misusing AI and emphasizes that rights should not be violated or emotionally harmed. They urge teachers, parents, and friends to help warn students. [ศธ.ห่วงใยนักเรียนใช้ AI ในทางผิด ไม่ควรละเมิดสิทธิทำร้ายจิตใจ ฝากครู-ผู้ปกครอง-เพื่อน ช่วยตักเตือน]. MOE360 Blog. https://moe360.blog/2025/06/12/students-misuse-ai/ (in Thai)
Royce, C. A., & Bennett, V. (2024). To Think or Not to Think: The Impact of AI on Critical-Thinking Skills. NSTA Blog. https://www.nsta.org/blog/think-or-not-think-impact-ai-critical-thinking-skills
Samngamjan, N., Phettom, P., Sa-ngunsat, K., & Philuek, W. (2024). A survey study on AI literacy of Nakhon Sawan Rajabhat University’s digital technology teacher students in Thailand. Shanlax International Journal of Education, 13(1), 33–40. https://doi.org/10.34293/education.v13i1.8355
Smart Nation Singapore. (2023). National AI Strategy 2.0: AI for the Public Good for Singapore and every Singaporean. Smart Nation and Digital Government Office. https://www.smartnation.gov.sg/initiatives/national-ai-strategy/
SCB. (2025). SCB 10X Partners with Office of the Education Council to Deploy Typhoon AI for Advancing Thai Education and Preparing for PISA 2025 [SCB 10X จับมือสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา นำ AI Typhoon ยกระดับการศึกษาไทย เตรียมความพร้อมสู่ PISA 2025]. SCB 10X. https://www.scb.co.th/en/about-us/news/aug-2025/scb10x-mou-typhoon (in Thai)
Selwyn, N. (2022). Education and technology: Key issues and debates (3rd ed.). Bloomsbury Academic.
Shao, A. (2025). New sources of inaccuracy? A conceptual framework for studying AI hallucinations. Harvard Kennedy School (HKS) Misinformation Review. https://doi.org/10.37016/mr-2020-182
Sridam, A., Sangkaram, E., & Ittipong, A. (2024). The role of artificial intelligence technology for education in higher education institutions [บทบาทเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ด้านการศึกษาในสถาบันอุดมศึกษา]. Journal of Education and Innovative Learning, 4(1), 145–159. (in Thai)
Swiecki, Z., Khosravi, H., Chen, G., Martinez-Maldonado, R., Lodge, J. M., Milligan, S., Selwyn, N., & Gašević, D. (2022). Assessment in the age of artificial intelligence. Computers and Education: Artificial Intelligence, 3, 100075. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2022.100075
Tadthiemrom, J. (2025). Reforms set to boost future education. Bangkok Post. https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3149805/reforms-set-to-boost-future-education
Thailand Development Research Institute. (2021). Education sandbox: Lessons from pilot schools [โรงเรียน Sandbox: บทเรียนจากพื้นที่นำร่อง]. TDRI. https://tdri.or.th/2021/03/education-sandbox-event-visualnote/ (in Thai)
The Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). OECD digital education outlook 2023: Towards an effective digital education ecosystem. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c74f03de-en
Turnitin. (2025). Crossroads: Navigating the intersection of AI and academia. Vanson Bourne. https://www.turnitin.com/press/turnitin-releases-new-findings-and-key-insights-from-focused-survey-on-impact-of-ai-in-education
Utumchant, P. (2024). The use of Generative AI in research: Practical guidelines and precautions [การใช้ Generative AI ในการทำวิจัย: แนวทางปฏิบัติและข้อควรระวัง]. Journal of Information Systems in Business (JISB), 10(2-3), 6-22. (in Thai)
UNESCO. (2024). World Youth Skills Day: UNESCO’s Global Skills Academy hosts session on AI skills for the future of work. https://www.unesco.org/en/articles/world-youth-skills-day-unescos-global-skills-academy-hosts-session-ai-skills-future-work
UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693
U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. (2023). Artificial Intelligence and the Future of Teaching and Learning: Insights and Recommendations. Washington, DC. https://www2.ed.gov/documents/ai-report/ai-report.pdf
Weale, S. (2025). Revealed: Thousands of UK university students caught cheating using AI. The Guardian. https://www.theguardian.com/education/2025/jun/15/thousands-of-uk-university-students-caught-cheating-using-ai-artificial-intelligence-survey
